Szczepionka na polio. Odkrycie Polaka uratowało zdrowie i życie milionów ludzi na świecie

Strona główna » Historia najnowsza » Szczepionka na polio. Odkrycie Polaka uratowało zdrowie i życie milionów ludzi na świecie

Hilary Koprowski był jednym z najwybitniejszych polskich uczonych swej epoki. Lekarz, wirusolog, immunolog i wielki eksperymentator. To właśnie on opracował pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko wirusowi polio wywołującemu chorobę Heinego-Medina. Tym samym ocalił miliony ludzi na całym świecie od kalectwa i śmierci. Mimo że większość życia spędził na emigracji, nigdy nie zapomniał o Polsce

Hilary Koprowski urodził się w Warszawie 5 grudnia 1916 roku w rodzinie o korzeniach żydowskich. Jego matka była stomatologiem. Jako pierwsza kobieta uzyskała dyplom lekarza stomatologa na Uniwersytecie w Charkowie w 1905 roku, a ojciec prowadził firmę zajmującą się tekstyliami.


Reklama


Muzyka i medycyna

Przyszły badacz ukończył warszawskie Gimnazjum im. Mikołaja Reja. W latach 1934–1939 studiował medycynę na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie i jednocześnie grę na fortepianie w Konserwatorium Warszawskim (od piątego roku już uczył się gry na fortepianie).

Edukację muzyczną zakończył w sławnej rzymskiej szkole muzycznej Conservatorio di Musica Santa Cecilia w Rzymie, już po wyjeździe z Polski.

Tablica upamiętniająca profesora Hilarego Koprowskiego na ścianie budynku szkoły w Celestynowie (CTV Celestynów/CC BY-SA 3.0).
Tablica upamiętniająca profesora Hilarego Koprowskiego na ścianie budynku szkoły w Celestynowie (CTV Celestynów/CC BY-SA 3.0).

Ulubionym miejscem letnich wypadów rodziny Koprowskich od końca lat 20. ubiegłego wieku była posiadłość w podwarszawskim Celestynowie. Dziś już nieistniejący dworek (rozebrany w roku 2004) był miejscem, do którego Hilary często wracał w myślach i wspomnieniach. Jego młodość była ściśle związana z tym miejscem. (…)

W 1938 roku ożenił się z Ireną Grasberg, także lekarzem. Mieli dwóch synów. Irena była jego najbliższą towarzyszką i niezwykle oddanym partnerem we wszystkich podejmowanych przez niego przedsięwzięciach.

Hilary uzyskał dwa dyplomy: lekarza medycyny i pianisty. Jego plany na przyszłość wiązały się głównie z muzyką. Niestety wojna, która wybuchła w roku, gdy skończył właśnie studia, pokrzyżowała całkowicie plany młodego wirtuoza, który ze swym usposobieniem pasjonata miał szczery zamiar zostać koncertującym pianistą.

Kierunek Brazylia

Rodzinie udało się opuścić kraj na początku wojny, przed hitlerowską zbrodniczą nawałnicą. W listopadzie dotarli do Włoch, do Rzymu. Hilary poznawał miasto i koncertował z dużym powodzeniem. Rzymem był zachwycony. Marzył wówczas jeszcze o karierze artystycznej, nie naukowej. Pasja medyczna nie opuszczała go jednak. Wkrótce dołączył do ochotniczej służby medycznej.


Reklama


W 1940 roku rodzina przeniosła się do Brazylii. W Rio de Janeiro Irena Koprowska pracowała jako patolog w szpitalu, a Hilary Koprowski początkowo udzielał lekcji gry na fortepianie i dawał koncerty. Prawdopodobnie poświęciłby się temu zajęciu, gdyby nie osobliwy przypadek. Pewnego dnia na plaży spotkał kolegę z gimnazjum Reja. Ten namówił Hilarego, aby udał się do instytutu badawczego zajmującego się głównie wirusami żółtej febry i różnego typu zapaleniami mózgu, finansowanego przez Brazylijskie Ministerstwo Zdrowia i Fundację Rockefellera.

Instytut potrzebował pracowników. To jedno spotkanie wyznaczyło Koprowskiemu przyszłą drogę naukową: „To był incydent, któremu bezspornie zawdzięczam odmianę losu” – mówił. Rozpoczął pracę w instytucie Yellow Fever Research Service. Tak się zaczęła jego wieloletnia praca i pasja – „Znalazłem satysfakcję w komponowaniu doświadczeń, nie dźwięków” – tak zdecydował wtedy.

Artykuł stanowi fragment książki Przemysława Słowińskiego i Teresy Kowalik pt. Królewski dar. Co Polacy dali światu (Zona Zero 2020).

„Podejrzewałem, że to taka zabawa”

Koprowski mówił potem w wywiadach, że nie traktował wtedy wirusów jako czegoś poważnego:  Prawdę mówiąc, ciągle nie do końca wierzyłem w istnienie wirusów, podejrzewałem, że to taka zabawa” – wspominał początki swojej pracy. Wkraczał więc w świat, o którym nie miał większego pojęcia, a który przyniósł mu największą sławę.

W dodatku poznał go dość szybko i dogłębnie – przypadkowo zarażając się wraz z kilkunastoma innymi naukowcami wenezuelskimi zapaleniem mózgu. Szczęśliwie przeszli je stosunkowo łagodnie, za to fascynacja w Koprowskim zaczęła się rozwijać. Wziął udział w badaniach nad żółtą febrą, których ostatecznym wynikiem było opracowanie szczepionki przeciwko tej chorobie.


Reklama


W 1944 roku Koprowscy osiedli na stałe w Stanach Zjednoczonych. Początkowo mieszkali w stanie Nowy Jork, później w miejscowości niedaleko Filadelfii. Tam profesor Koprowski mieszkał już do końca życia. Oboje byli cenionymi postaciami w świecie medycznym – Irena Koprowska pełniła funkcję dyrektora działu cytologii Uniwersytetu Temple, a do tego kierowała Zakładem Patologii Szpitala Uniwersyteckiego Hahnemanna w Filadelfii i działała jako konsultantka WHO w dziedzinie cytodiagnostyki. Ma też na swoim koncie książki, w których opisała życie z Hilarym.

Koprowski pracował w kilku instytutach naukowych w Stanach Zjednoczonych. Początkowo był asystentem w Zespole Badań Wirusologicznych i Rikecjologicznych w Laboratorium Lederle w Rearl River w stanie Nowy Jork, gdzie został zastępcą dyrektora tego ośrodka. Najdłużej, bo 35 lat kierował Instytutem Biotechnologii i Zaawansowanej Medycyny Nuklearnej oraz Centrum Neurowirologii i Biotechnologii na Uniwersytecie Tomasza Jeffersona w Filadelfii. Zatrudniał wielu wybitnych biologów i lekarzy z całego świata.

Zdjęcie Hilarego Koprowskiego z okresu gdy mieszkał i pracował w Stanach Zjednoczonych (Wellcome Images/CC-BY-4.0).
Zdjęcie Hilarego Koprowskiego z okresu, gdy już mieszkał i pracował w Stanach Zjednoczonych (Wellcome Images/CC-BY-4.0).

Walk z wirusem polio

Pracowało tam sporo Polaków, którzy w miłej atmosferze zdobywali wiedzę. Instytut Anatomii i Biologii im. Wistara (…) w okresie dyrekcji Koprowskiego był jednym z najbardziej cenionych w świecie ośrodków podstawowych studiów biologicznych i medycznych w dziedzinie biologii komórek i pokrewnych gałęzi wiedzy. Koprowski uzyskał także doktorat z nauk przyrodniczych. Był autorem 850 publikacji naukowych.

W 1946 roku mieszkając w Stanach Zjednoczonych, Hilary Koprowski rozpoczął badania nad wirusem polio, wywołującym chorobę Heinego-Medina. Choroba ta w tamtym czasie budziła przerażenie nie tylko w Ameryce. Trwająca w USA epidemia sprawiła, że powstało wiele zespołów naukowych, które postanowiły znaleźć skuteczną szczepionkę przeciwko tej chorobie.


Reklama


Podczas tych badań, po wielu próbach Hilary Koprowski znalazł zwierzę, które w warunkach naturalnych nie choruje, a także, z którego wirus ten „wychodzi” osłabiony. Zwierzęciem tym był szczur bawełniany. Wykorzystując szczury, Koprowski wraz ze swymi asystentami stworzyli doustną szczepionkę. Pierwszą szczepionkę wypróbował na sobie i nie nastąpiły żadne skutki uboczne.

Pierwszemu dziecku podano ją w 1950 roku. Pierwsze szczepienie na masową skalę zostało przeprowadzone w 1958 roku w Kongo. Preparat był już przebadany. Dzięki temu, że szczepionkę tę można łatwo podawać – doustnie, przez zaledwie sześć tygodni zostało zaszczepionych ponad 250 tys. dzieci i niemowląt.

Dziewczynka dotknięta wywoływaną przez wirusa polio chorobą Heinego-Medina (domena publiczna).
Dziewczynka dotknięta wywoływaną przez wirusa polio chorobą Heinego-Medina (domena publiczna).

Na ratunek polskim dzieciom

Później próbowano mu odebrać palmę pierwszeństwa. Pewne środowiska polityków, medyków i właścicieli fabryk rozpuszczały nieprawdziwe informacje, że tę szczepionkę wynalazł Jonas Salk, co jest oczywistą nieprawdą, ponieważ swoje odkrycie ogłosił w 1955 roku. Poza tym jego szczepionka okazała się szkodliwe, po jej podaniu zachorowało wiele dzieci.

Profesor Koprowski przy każdej okazji przypominał, że jest Polakiem. Utrzymywał też kontakty z Polską. Kiedy w naszym kraju zaczęły mnożyć się przypadki paraliżu dziecięcego, Koprowski użył swoich wpływów i dostał od firmy farmaceutycznej Wyeth 9 mln dawek tej szczepionki, które zostały zużyte w ciągu ośmiu miesięcy szczepień.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Efekt po szczepieniach był natychmiastowy, dzięki szczepionce liczba chorych gwałtownie spadła. Choroba została praktycznie wyeliminowana w Polsce. Pod kierunkiem Koprowskiego wynaleziono także szczepionkę przeciw wściekliźnie, skuteczniejszą od tej, którą w tamtych czasach stosowano.

Koprowski założył w USA Fundację im. Koprowskich, której celem jest wspieranie rozwoju nauki w Polsce oraz współpracy naukowej polsko-amerykańskiej. W Ameryce podziwiano jego pracowitość i wszechstronność zainteresowań.


Reklama


Liczne obowiązki zawodowe nie przeszkadzały mu w pielęgnowaniu zamiłowania do muzyki. Wciąż komponował utwory, głównie na fortepian. Był wybitnym znawcą literatury i sztuk plastycznych, władał kilkoma językami.

Był doskonałym rozmówcą, miał fenomenalną pamięć i bardzo uważnie obserwował współczesność. Jego przemówienia były zabarwione humorem. Przede wszystkim był człowiekiem, który chętnie podejmował ambitne wyzwania z różnych obszarów.

Hilary Kopowski był człowiekiem o wielu talentach. Tutaj na zdjęciu z 2007 roku (Mariusz Kubik domena publiczna).
Hilary Koprowski był człowiekiem o wielu talentach. Tutaj na zdjęciu z 2007 roku (Mariusz Kubik domena publiczna).

Niedoszły noblista

Oburzenie wielu naukowców budziło nieprzyznanie Koprowskiemu Nagrody Nobla za tak znaczące epokowe odkrycie. W 1954 roku głośno mówiło się, że dostanie Nobla. Tak się jednak nie stało. Profesor wyraził wówczas pogląd na postawy ludzkie. Nic się nie zmieniło, pogląd ten wciąż jest aktualny:

Nielojalność to potworna cecha. A lojalności w stosunkach z ludźmi trudno szukać. Może to wynika z lęku o siebie samego, z chronienia własnych interesów. To było w naszym kodeksie rodzinnym niesłychanie ważne. Teraz jest inaczej, ludzie bardziej wolą się mścić niż wybaczać.


Reklama


Są szalenie zachłanni. Wielką rolę w ich życiowym wyścigu odgrywa konkurencja. Nie chodzi o to, co się robi, ważne jest, żeby być pierwszym, pokonać innych, zwyciężyć. Obserwuję to w środowisku naukowym.

W PRL profesor Koprowski był postacią nieznaną, nawet encyklopedie PWN nie wymieniały  jego  nazwiska.  Skutkiem  tego  wielkie  zasługi  medyczne  polskiego  lekarza w USA w jego ojczystym kraju, z którym więzi podtrzymywał żarliwie, są zupełnie nienagłośnione, nieznane społeczeństwu. A przecież jest on jednym z powodów do dumy narodowej.

Przypadek profesora Koprowskiego nie jest zresztą jednostkowy. Wiele jest osób pochodzenia polskiego czczonych w świecie za zasługi, a w Polsce zupełnie nieznanych, wykreślonych z historii. Czas to zmienić.

Polska poznaje Koprowskiego

Sytuacja z dostrzeżeniem zasług profesora w kraju jego dzieciństwa trochę się zmieniła pod koniec lat 90. ubiegłego wieku. Koprowski został uhonorowany kilkoma odznaczeniami. Między innymi w roku 2005 otrzymał Nagrodę im. Andrzeja Drawicza przyznawaną osobom popularyzującym w świecie polskie dziedzictwo naukowo-kulturowe i promującym pozytywny wizerunek Polski na świecie, w 2007 roku został odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

W Polsce przypomniano sobie o wielki uczonym dopiero po obaleniu komunizmu (Mariusz Kubik/domena publiczna).
W Polsce przypomniano sobie o wielki uczonym dopiero po obaleniu komunizmu (Mariusz Kubik/domena publiczna).

Został też honorowym obywatelem Warszawy i Celestynowa. Dwie trzecie życia spędził poza Polską, a mimo to posługiwał się piękną polszczyzną. Podczas jednego z pobytów w Polsce powiedział: „Język polski jest dla mnie swobodniejszy niż angielski”.

Zmarł 14 kwietnia 2013 roku w swoim domu w Filadelfii. Sukcesy naukowe, osiągnięcia w dziedzinie medycyny i nietuzinkowe zainteresowania sprawiły, że Hilary Koprowski był badaczem i człowiekiem jedynym w swoim rodzaju.

Przeczytaj również o potwornej chorobie, która przez ostatnie 150 lat zabiła ponad 100 milionów ludzi. Nadal jest śmiertelnie groźna


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Przemysława Słowińskiego i Teresy Kowalik pt. Królewski dar. Co Polacy dali światu. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Zona Zero 2020.

Wkład Polaków do światowego dziedzictwa kultury i nauki

Tytuł, lead, tekst w nawiasie kwadratowym oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Współautor
Teresa Kowalik
Współautor
Przemysław Słowiński
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.