Wzrost starożytnych Rzymian. Imperium sprawiało, że ludzie się kurczyli

Jeszcze do niedawna twierdzono, że konsolidacja rzymskiego imperium przyniosła w basenie Morza Śródziemnego radykalną poprawę warunków życia. Najnowsze badania prowadzą do wprost przeciwnych wniosków. Opresyjne mocarstwo sprawiało, że ludzie w większości byli wątli, słabo odżywieni i niscy.

W 2005 roku ukazała się intrygująca praca kanadyjskiego profesora studiów klasycznych Geoffreya Krona. Autor porównał średni wzrost starożytnych Rzymian z Włochami z XIX stulecia. Antyczni mężczyźni mieli jego zdaniem średnio 168 centymetrów. Ci żyjący około 200 lat temu – tylko 163 centymetry.


Reklama


Historyk uznał, że to dowód, iż warunki życia w imperium były korzystne dla poddanych, ci zaś w efekcie byli zdrowi i rośli. Ani liczby podane przez Krona ani jego wnioski nie wytrzymują jednak krytyki.

Nierzetelne metody, źle zrozumiane liczby

Kron szacował wzrost Rzymian używając wzorów matematycznych opartych na wymiarach szkieletów XX-wiecznych Amerykanów. W innym artykule wyjaśniam szerzej do jak wielkich nieścisłości prowadzi takie podejście. Postura różnych grup etnicznych i ludzi z różnych epok jest odmienna i obliczenia zawsze powinny uwzględniać ten czynnik.

Rzymscy niewolnicy na mozaice z Tunezji. II wiek n.e.
Rzymscy niewolnicy na mozaice z Tunezji. II wiek n.e.

Także wzrost Włochów z XIX wieku nie został przytoczony rzetelnie. 163 centymetry to średnia postura rekrutów do wojska w rzeczonym stuleciu. A więc często bardzo młodych mężczyzn, którzy niekoniecznie skończyli już rosnąć.

Zupełnie inny obraz sytuacji

Nowsze badania nad wzrostem starożytnych Rzymian prowadzą do wręcz odwrotnych wniosków niż te sformułowane przez Krona.


Reklama


Dowiedziono, że klasyczne metody pomiarów znacząco zawyżały posturę mieszkańców antycznej Italii. Monica Giannecchini i Jacopo Moggi-Cecchi z Uniwersytetu we Florencji w 2008 roku opracowali nowe wzory matematyczne, przynoszące o wiele bardziej precyzyjne wyniki. Inni badacze podjęli podobne wysiłki w odniesieniu do populacji podbitych przez Rzymian prowincji: zwłaszcza Iberii i Brytanii.

Opublikowano już szereg nowych badań, które zyskały sobie szeroką akceptację w środowisku. Rezultaty każą w zupełnie inny sposób spojrzeć na sytuację zwyczajnych mieszkańców starożytnego państwa rzymskiego.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Wielkie skurczenie

Mężczyźni z antycznej Italii mieli średnio nie 168 centymetrów (jak twierdził Kron), ale tylko 164 centymetry. W Brytanii – 163 centymetry. W przypadku kobiet średni wzrost wynosił 152 centymetry w sercu mocarstwa i 154 centymetry na jego najdalszej, północno-zachodniej rubieży.

Najważniejszy jest jednak nie sam wzrost, ale to jak postura Europejczyków zmieniała się w czasie. Na każdym z badanych obszarów ludzie byli wyraźnie wyżsi w epoce żelaza. Czasy mocarstwa rzymskiego przyniosły powszechne skurczenie się. Gdy zaś Rzym upadł, ludzie znów stali się wyżsi – co sygnalizuje, że byli też zdrowsi i lepiej odżywieni.

Popiersie cesarza Maksymina Traka. Według późnorzymskiego zbioru biografii imperatorów (tzw. Historia Augusta), był on prawdziwym gigantem, mierzącym 240 centymetrów.

Mężczyźni zamieszkujący Italię byli w czasach antyku średnio o 2,2 centymetra niżsi od swoich przodków z epoki żelaza. Kobiety – o 1,2 centymetra. Średniowiecze przyniosło z kolei ponowny przyrost o 2,5 centymetra u mężczyzn i aż 2,4 centymetra w przypadku kobiety. W Iberii spadek był niemal identyczny, a średniowieczne odbicie tylko nieznacznie mniejsze.

Wnioski nie do zakwestionowania?

Co ważne podobnych perturbacji nie obserwowano poza granicami imperium. Przykładowo w Germanii wzrost mężczyzn z epoki na epokę nieznacznie się zwiększał, a wzrost kobiet był stabilny.


Reklama


Wypada też podkreślić, że wnioski nie są zależne od żadnych wzorów matematycznych. Opisaną różnicę widać nie tylko w szacowanym wzroście, ale też wprost w średniej długości poszczególnych elementów szkieletów. W Brytanii kości udowe mieszkańców były w okresie anglosaskim już o jakieś 5% dłuższe niż pod okupacją Rzymu.

Także zakres danych nie budzi wątpliwości. Zbadano szczątki z dziesiątek lokalizacji i z różnych społeczności. Regres w czasach Rzymu był powszechny i głęboki.

Rzymscy urzędnicy i obywatele na rysunkach Alberta Kretschmera.

Dlaczego starożytni Rzymianie byli tak niscy?

Badacze komentują, że ludzie kurczyli się na skutek narzucenia ścisłej, hierarchicznej struktury społecznej, zwiększenia się nierówności, urbanizacji, pogorszenia dostępu do żywności, ale też „stresu psycho-społecznego” związanego z wojskowym reżimem opartym na wyzysku, okupacji i niewolnictwie.

Sytuacja uległa radykalnej poprawie już we wczesnym średniowieczu. Czyli w rzekomo najgorszych i najciemniejszych wiekach w dziejach europejskiej cywilizacji.

Przeczytaj też o tym, w jaki sposób naukowcy określają wzrost ludzi, którzy żyli przed setkami bądź tysiącami lat. Czy naprawdę wystarcza im jedna kość?


Reklama


Bibliografia

  1. Danubio M.E., Martella P., Sanna E., Changes in stature from the Upper Paleolithic to the Medieval period in Western Europe, “Journal of Anthropological Sciences”, t. 95 (2017).
  2. Giannecchini M., Moggi-Cecchi J., Stature in archeological samples from central Italy: Methodological issues and diachronic changes. American Journal of Physical Anthropology, t. 135 (2008).
  3. Gowland R., Walther L., Human Growth and Stature [w:] The Science of Roman History. Biology, climate, and the future of the past, red. W. Scheidel, Princeton University Press 2018.
  4. Koepke N., Baten J., Climate and its Impact on the Biological Standard of Living in North-East, Centre-West and South Europe during the Last 2000 Years, “History of Meteorology”, t. 2 (2005/2006).
  5. Kron G., Anthropometry, Physical Anthropology, and the Reconstruction of Ancient Health, Nutrition, and Living Standards, “Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte”, t. 54 (2005).
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.