Wawel na pocztówce z początku XX wieku. Widok na katedrę od strony miasta.

Zagadkowa nazwa Wawelu. Pierwotna słowiańska nazwa wzgórza brzmiała inaczej, używano jej aż do XVII wieku

Strona główna » Średniowiecze » Zagadkowa nazwa Wawelu. Pierwotna słowiańska nazwa wzgórza brzmiała inaczej, używano jej aż do XVII wieku

Przed przeszło tysiącem lat nikt, nawet przybysz z Półwyspu Iberyjskiego, gdzie Kordoba już liczyła kilkaset tysięcy mieszkańców, nie byłby w stanie wyobrazić sobie, że wokół Wawelu – wapiennej skały nad górną Wisłą – kiedyś powstanie prawdziwie wielkie miasto. Dzisiaj metropolię krakowską zamieszkuje ponad milion osób. Około roku 800 były tu zaś głównie bagna i szuwary.

Teren Krakowa był we wczesnym średniowieczu znacznie niższy, grząski, stale narażony na powodzie i podtopienia. Wisła, teraz biegnąca regularnym korytem, rozlewała się na boki, a nieopodal Wawelu rozchodziła na dwie odnogi, które niemal każdej wiosny, po roztopach, występowały z brzegów.


Reklama


Ponad zdradliwe trzęsawisko, znaczone licznymi stawami, wznosiły się tylko pojedyncze skały i wzgórza. W tym to największe i nazwane właśnie od okolicznej rzeźby terenu.

Pierwsza wzmianka o Wawelu

Miano Wawelu bardzo późno zostało przeniesione na pergamin. Zanotowano je po raz pierwszy dopiero w XIII lub XIV wieku, a więc nawet pół tysiąclecia po tym, jak na wzgórzu powstał stołeczny gród Wiślan.

Monumentalna zabudowa Wawelu w XI-XII wieku. Fragment wizualizacji wykonanej przez studio MM Interactive (rys. M. Orkisz).

Słowo najwcześniej trafiło do dzieła powstałego z dala od twierdzy – tak zwanej Kroniki Wielkopolskiej. Autor księgi stwierdził, że zanim na cześć króla Kraka miasto nazwano Krakowem, na miejsce mówiono „Wąwel”.

„Wąwlem bowiem nazywa się pewną nabrzmiałość, którą ludzie przebywający w górach mają zwykle na szyi z powodu picia wód. Tak też i góra, gdzie leży gród krakowski nazywa się Wąwel” – wyjaśniał anonimowy dziejopis.


Reklama


Co oznacza nazwa Wawelu?

Ta mało zrozumiała interpretacja nie przekonała badaczy. Długo jednak w nauce brakowało zgody co do faktycznego pochodzenia nazwy najważniejszego polskiego wzniesienia.

Tadeusz Wojciechowski twierdził, że w najdawniejszych czasach Wawel oznaczał samą tylko smoczą jamę. Lucjan Malinowski uważał, że Wawel to po prostu „wzgórze” lub „pagórek”.

Wawel na pocztówce z początku XX wieku. Widok na katedrę od strony miasta.
Wawel na pocztówce z początku XX wieku. Widok na katedrę od strony miasta.

Z kolei Aleksander Brückner wyprowadzał wyraz od wąwozu. Twierdził, że początkowo określano tak podnóża skały, a dopiero z czasem termin został przeniesiony na nią samą.

Od Wąwlu do Wawelu

Szerokie uznanie zyskała dopiero interpretacja Witolda Taszyckiego z połowy XX stulecia. Wybitny historyk języka w pierwszej kolejności prześledził formy nazwy.


Reklama


Potwierdził, że w średniowieczu mówiono „Wąwel”, nie zaś „Wawel”. Dopiero pod wpływem łacińskiego tłumaczenia Vavelus zaczął się przyjmować dzisiejszy wariant. Zajęło to jednak długie stulecia. Jeszcze w wieku XVII krakowianie spoglądali na Wąwel.

Co do znaczenia słowa, Taszycki ustalił, że za Wąwlem-Wawelem kryło się „miejsce suche, wznoszące się wśród wód i mokradeł”. Tym samym tropem podążają dzisiejsi lingwiści. „Wa” pochodzi ich zdaniem od wąwozu, zbocza, osuwiska, „wel” zaś – od niebezpiecznej wody i trzęsawisk.

****

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę pt. Wawel. Biografia. To pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski: o życiu władców, ich apartamentach, zwyczajach, o setkach innych lokatorów Wawelu i o fascynujących zdarzeniach, które rozgrywały się na smoczej skale przez ponad tysiąc minionych lat.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.