Armia Krajowa pomogła Sowietom zdobyć Lwów. Jak Stalin odpłacił Polakom za okazane wsparcie?

Strona główna » II wojna światowa » Armia Krajowa pomogła Sowietom zdobyć Lwów. Jak Stalin odpłacił Polakom za okazane wsparcie?

W krwawych walkach o Lwów toczonych w lipcu 1944 roku ramię w ramię brali udział czerwonoarmiści i polscy żołnierze Armii Krajowej. Akowcy ujawnili się, osłaniali sowieckie oddziały, pełnili funkcje wartownicze, bili się też w pierwszej linii, obok krasnoarmiejców. Braterstwo broni trwało jednak krótko. Po wyparciu Wehrmachtu miasto przez dwa dni było prawdziwie wolne. Potem przyszły jednak bezwzględne rozliczenia. Stalin nie zamierzał przecież tolerować czyjejkolwiek konkurencji w mieście, które miało zostać włączone do ZSRS.

Uwolnienie Lwowa spod okupacji niemieckiej spowodowało wybuch radości wśród polskiej ludności miasta. Maria Wierzbicka tak zapamiętała te pogodne dni między dwiema okupacjami:


Reklama


Po wyparciu Niemców wojska sowieckie opuściły oswobodzone miasto, podążając za wycofującym się wrogiem. Przez dwa dni Lwów był polski. Ogarnął nas entuzjazm. Chodziliśmy z biało-czerwonymi opaskami. Nad miastem powiewały polskie flagi. […]

W tych dwóch dniach «niepodległości» polskie podziemie zdało egzamin ze swojej dojrzałości politycznej. W mieście panował idealny spokój: żadnych porachunków osobistych, aktów zemsty. Oddziały AK i Straży Samorządowej utrzymywały porządek. […]

Armia Czerwona we Lwowie. Lipiec 1944 roku.
Armia Czerwona we Lwowie. Lipiec 1944 roku.

Przyjazny stosunek wycofujących się oddziałów frontowych do Polaków, serdeczne pożegnanie i podziękowanie złożone przez dowódców Armii Czerwonej przedstawicielom polskiego podziemia za okazaną pomoc mogły sugerować, że stosunek Związku Sowieckiego do nas uległ zasadniczej zmianie i że sprawa przynależności terytorialnej Lwowa zostanie rozstrzygnięta na korzyść Polski.

Wydawało się nam, że nareszcie po tylu latach okupacji doczekaliśmy się niepodległości. Jakże złudne okazały się te nadzieje.

Rozkaz złożenia broni

27 lipca [dowódca lokalnych sił Armii Krajowej] płk Władysław Filipkowski „Janka” i [szef wywiadu komendy AK] ppłk Henryk Pohoski zostali nad ranem wezwani do [dowódcy frontu] gen. Iwanowa.


Reklama


Tym razem sowiecki rozmówca [wcześniej ochoczo korzystający z polskiej pomocy] potraktował ich chłodno i kategorycznie zażądał złożenia broni przez oddziały AK w przeciągu sześciu godzin. „Janka” odpowiedział, że nie jest w stanie tego zrobić w tak krótkim czasie, na co Rosjanin wybuchnął, że jeśli zechce, to cały front złoży broń w dwie godziny.

Filipkowski nie miał wyjścia, uległ i zgodził się na podpisanie rozkazu złożenia broni w określonym miejscu i czasie. Rozkaz rozplakatowano po kilku godzinach. (…)

Tekst stanowi fragment książki Damiana Karola Markowskiego pt. Lwów 1944Nowa pozycja z serii Historyczne Bitwy do kupienia w księgarni wydawcy.

Propozycja nie do odrzucenia

[Następnie] Filipkowski i Pohoski zostali zaproszeni na rozmowę do gen. Gruszki [z NKWD]. Natychmiast udali się do niego, wierząc, że uda im się coś wskórać. Podpułkownik Pohoski pisał:

Przyjął nas równie uprzejmie jak poprzednio. […] Uśmiechnął się wyrozumiale i powiedział: «Tu sowiecka ziemia i sowiecki naród, nie macie czego tu szukać».

Dodał po chwili, że jest przecież Polska Armia, którą dowodzi «wasz» generał Żymierski, czemu do niego nie pojechać i nie porozmawiać? «On potrzebuje polskich dywizji, a my nie. Damy wam samolot do Żytomierza».


Reklama


„Janka” obiecał odpowiedzieć na propozycję [przyłączenia lwowskich sił AK do komunistycznej Armii Ludowej] następnego dnia. (…) Filipkowski wysłał odpowiednią depeszę do Komendy Głównej, w której informował o przebiegu wydarzeń i rozwiązaniu oddziałów AK na terenie Obszaru Południowo-Wschodniego. Krótko potem do Warszawy wysłano następną depeszę o sytuacji politycznej i przewidywaniach co do losów ziem południowo-wschodnich.

Porozumiawszy się z Okręgowym Delegatem Rządu, Adamem Ostrowskim, zwołano posiedzenie Rady Polskiej Ziem Południowo-Wschodnich RP. Rada obradowała całą noc z 27 na 28 lipca i wyraziła zgodę na wyjazd dowództwa AK do Żytomierza na rozmowy z Żymierskim.

Co istotne, zgody takiej Filipkowski nie otrzymał od Komendanta Głównego Armii Krajowej. Dalsze jego działania miały zatem charakter samowolny i były podyktowane brakiem dobrego wyjścia z trudnej sytuacji.

„Są pijani i nie słuchają”

Żołnierze Armii Czerwonej odnosili się do ludności miasta dość chłodno. W źródłach można spotkać liczne wzmianki o pijaństwie i rozbojach „wyzwolicieli”. Siostra Maria Szczepańska wspominała o „zdobywaniu” jednego z niebronionych zresztą budynków klasztornych przy ul. Zamkowej:

Rosjanie z granatami rozbiegli się po całym domu. W kaplicy zimowej jeden chciał rzucić granatem do figury Niepokalanej. Ja biegnę za oficerem i błagam o ratunek przed żołnierzami. Oficer zabrał im granaty z rąk, lecz oni sięgnęli do toreb po następne.

Władysław Filipkowski ps. Janka
Władysław Filipkowski. Fotografia przedwojenna.

Oficer mówi: «Nie dam rady, bo są pijani i nie słuchają». Splądrowali cały parter i piętro. Zamknięte drzwi wyłamywali kopniakami. Zabrali znalezione zegarki na rękę i budziki, a także schowane w szafie u siostry Bialik męskie ubranie.

Podobne sytuacje były na porządku dziennym. Występujące oddziały AK pokryły miasto dużą liczbą biało-czerwonych flag.

Flaga zatknięta na kominie browaru przy ul. Kleparowskiej była bezskutecznie ostrzeliwana przez Sowietów, próbujących ją zestrzelić. Dominowała nad północno-zachodnią częścią miasta jeszcze dwa tygodnie po zakończeniu bitwy o miasto . Można powiedzieć, że przeżyła ostatnie dni przynajmniej częściowo wolnego polskiego Lwowa.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Czy Filipkowski miał złudzenia?

Po latach oczekiwania na otwartą walkę z niemieckim okupantem ludność polska przyjęła z euforią kilkudniowy okres wolności, który nastał po zdobyciu Lwowa przez Armię Czerwoną i AK. Tym większy był wstrząs, który nastąpił później.

Rozbrojenie i rozwiązanie sił Polskiego Państwa Podziemnego, a następnie aresztowania znacznej części dowództwa Okręgu AK Lwów rozpoczęte wieczorem 31 lipca 1944 roku wstrząsnęły strukturami polskiego podziemia i doprowadziły do kryzysu w jego łonie.


Reklama


Doprawdy, trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy rzeczywiście generał Filipkowski miał choćby cień nadziei na możliwość pozytywnego zakończenia rozmów, w których strona polska nie dysponowała właściwie żadnymi argumentami.

Znane są przecież jego meldunki i zawarte w nich przewidywania rozwoju sytuacji po zakończeniu walki z Niemcami, pochodzące sprzed zaledwie kilku tygodni. Przytomnie oceniał wówczas sytuację i trafnie przewidywał, co stanie się z AK po zakończeniu wspólnej walki z Niemcami.

Czołgi sowieckie na ulicach Lwowa. Lipiec 1944 roku (fot. domena publiczna).

Czy zatem decydując się na rozmowy, które nie mogły dać pozytywnego rezultatu, wierzył w ogóle w ich sens? A może liczył na możliwie najlepsze warunki przetrwania okresu końca wojny dla swoich podkomendnych? Prawdopodobnie tajemnicę wyjazdu do Żytomierza Filipkowski zabrał ze sobą do grobu.

„Trochę mnie to zdziwiło”

Pozbywszy się niepotrzebnych sojuszników, sowieckie władze niezwłocznie przystąpiły do ponownego instalowania się w terenie, często dosłownie przejmując rządy w budynkach funkcjonujących już jako lokalne siedziby polskiej władzy i niezwłocznie usuwając ślady polskiej administracji.


Reklama


Żołnierz AK Kazimierz Jankowski wspominał o sytuacji, do której doszło w budynku na rogu ul. Zamarstynowskiej i Balonowej:

[…] zaczęliśmy [oddział AK – przyp. D.M.] się umacniać. Nie trwało to długo. Podjechał samochód rosyjski, wysiadło trzech enkawudzistów, a jeden z nich zaczął przybijać do budynku, w którym już urzędowałem, tabliczkę z napisem: «Czetwiortyje/piatyje?/Oddzielenie Lwiwskoji Milicji» [chodzi o 4. (5.?) Rejonowy Oddział Milicji Zarządu NKWD m. Lwowa – przyp. D.M.].

Trochę mnie to zdziwiło – mój wartownik stoi, a oni tak bez pardonu przybijają tabliczkę na budynku kwatery AK.

Przedwojenna panorama Lwowa (fot. M. Münz/domena publiczna).

Powrót do podziemia

Przypuszczalnie w pierwszych dniach aresztowań w ręce NKGB, NKWD i SMIERSZ-a wpadło kilkadziesiąt osób reprezentujących głównie kadrę dowódczą AK, a komendy Okręgu Lwowskiego oraz podokręgów Stanisławów i Tarnopol praktycznie przestały istnieć.

Postawa aresztowanych dowódców była przynajmniej w pierwszych dniach po zatrzymaniu dość powściągliwa, co pozwoliło wielu szeregowym żołnierzom ukryć się i zataić swoją przynależność organizacyjną, na ile to było jeszcze możliwe.


Reklama


Na wieść o aresztowaniu dowództwa Okręgu posterunek AK w Dzielnicy Północnej, o którym pisał Kazimierz Jankowski, został natychmiast zlikwidowany, a akowcy wrócili do podziemia. Inni często nie mieli tyle szczęścia.

Rozbrojeni, pozbawieni wskazówek powstańcy lwowscy starali się przede wszystkim ukryć i przetrwać, zrywając związki z konspiracją, próbowali znaleźć się poza strefą represji sowieckich służb bezpieczeństwa.

Wyjeżdżali na zachód, opuszczając Lwów i ziemie zagarnięte przez Sowietów, zmieniali otoczenie, starali się odciąć od dawnych kontaktów i znajomych, mając w pamięci doświadczenia z okresu pierwszej okupacji sowieckiej. Jak się jednak okazało, zerwanie z działalnością w podziemiu nie uchroniło wielu z nich przed aresztowaniem, śledztwem i pobytem w łagrach.

Smutny dzień dla Lwowa

28 lipca był smutnym dniem dla Lwowa. Nie było już biało-czerwonych flag spływających z okien, podniosłego nastroju zwycięstwa i radości z odzyskanej wolności. Były za to długie kolumny żołnierzy AK składających broń przed „sojuszniczą” armią.

Filipkowski wydał rozkaz rozwiązujący oddziały AK – wywieszono go wraz z pożegnaniem i podziękowaniem za dotychczasową walkę. (…)

„Janka” i sztab AK odlecieli do Żytomierza 31 lipca, a więc dzień później, niż to było ustalone. Przed odlotem Filipkowski zdążył się spotkać z przedstawicielem armii Berlinga, który towarzyszył mu w samolocie. Wcześniej wysłał do Komendy Głównej swoją ostatnią depeszę, informując o wyjeździe na rozmowy z Żymierskim. „Janka” pisał do „Bora”, że dopuszcza możliwość współpracy z ludowym Wojskiem Polskim pod warunkiem zawarcia porozumienia PKWN z Mikołajczykiem.

Lwowskie dzieci na wiecu poparcia dla Armii Czerwonej
Ukraińskie dzieci z Lwowa na wiecu poparcia dla Armii Czerwonej. Fotografia z 1944 roku.

W nocy z 2 na 3 sierpnia delegacja AK (płk Filipkowski, ppłk Czerwiński, por. Zygmunt Łanowski „Damian”, płk Studziński, ppłk Pohoski) została aresztowana i osadzona w więzieniu śledczym w Kijowie. Po gruntownych przesłuchaniach oficerowie ci zostali internowani i wywiezieni do obozu pod Riazaniem. Do Polski w jej nowych granicach, już bez Lwowa, o który walczyli, wrócili dopiero po wojnie.

Generał zaprasza do siebie

W tym czasie, 31 lipca, we Lwowie na życzenie władz sowieckich zwołano na godz. 21 odprawę pozostałych w mieście oficerów AK: komendantów dzielnic, ich zastępców, dowódców kompanii i zgrupowań.


Reklama


Na miejscu odprawy, przy ul. Kochanowskiego, stawiło się ok. 25–30 oficerów, wśród nich m.in. kpt. Dragan Sotirović „Draża” i kpt. Karol Borkowetz „Zen”. Gen. Iwanow, mający przewodniczyć odprawie, spóźniał się. Zamiast niego zjawił się inny oficer i oznajmił, że Iwanow jest zajęty, toteż zaprasza wszystkich do siebie.

Podstawionymi samochodami zabrano Polaków do budynków sądu przy ul. Batorego, tam rozbrojono, aresztowano i wysłano prosto do więzienia przy ul. Łąckiego.

Studnia z Amfitrytą na Rynku we Lwowie. 1939 rok.

Około godz. 23 aresztowano w mieszkaniu Okręgowego Delegata Rządu, Adama Ostrowskiego „Tomasza Niedzielę”. Jednocześnie rozbrojono i aresztowano wartowników strzegących kwatery Komendy AK przy ul. Kochanowskiego, gdzie przez najbliższe dni NKWD urządziło kocioł dla członków podziemia, aresztując dalszych kilkanaście osób.

Oficerów aresztowanych na „odprawie” poddano przesłuchaniom. Nazwano ich „zbrodniarzami–faszystami polskimi”.

Przeczytaj też o tym, dlaczego Brytyjczycy i Amerykanie zgodzili się oddać Lwów Stalinowi.


Reklama


Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Damiana Karola Markowskiego pt. Lwów 1944 (Bellona 2021)Nowa pozycja z serii Historyczne Bitwy do kupienia w księgarni wydawcy.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Ostatnia walka o polskie Kresy

Autor
Damian Karol Markowski
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.