Bolszewicka okupacja Ciechanowa w 1920 roku. Gwałty, grabieże i morderstwa

Bolszewicka okupacja położonego niespełna 100 kilometrów na północ od Warszawy Ciechanowa trwała tylko 10 dni. To wystarczyło, by krasnoarmiejcy pokazali, na co ich stać. I co działoby się w całej Polsce, gdyby losy wojny potoczyły się inaczej.

Prący ku Wiśle 3 Korpus Konny Gaj-Chana zajął Ciechanów po krótkiej, acz zaciętej walce. Stało się to w południe 8 sierpnia 1920 roku. Jak donosiła później polska prasa, już następnego dnia komisarz wojenny miasta Pietrow rozkazał rozwiesić na murach odezwę w języku rosyjskim, która „w dosłownym przekładzie” brzmiała następująco:


Reklama


W dniu 8 sierpnia b.r. miasto Ciechanów zostało zdobyte przez czerwoną kawalerię. Pobita na głowę szlachta polska — ucieka. Zwracam się do wszystkich towarzyszów krasnoarmiejców z wezwaniem, by utrzymywali w mieście rewolucyjny porządek, by nie zdarzały się żadne gwałty, grabieże i nadużycia maruderów.

Niechaj wszyscy obywatele miasta Ciechanowa przekonają się, że nie jest prawdą to, co im o nas opowiadali polscy panowie w słowach obelżywych. Towarzysze krasnoarmiejcy! Przybyliśmy tutaj w celu oswobodzenia polskiego ludu pracującego z niewoli, od jarzma i gwałtu. A więc powinniśmy tego dokonać istotnie, wprowadzając rewolucyjny, wzorowy porządek w mieście.

Bolszewicka kawaleria wkraaczająca do Ciechanowa 8 sierpnia 1920 roku. Zdjęcie z książki Ciechanów 1920 (materiały prasowe).
Bolszewicka kawaleria wkraczająca do Ciechanowa 8 sierpnia 1920 roku. Zdjęcie z książki Ciechanów 1920 (materiały prasowe).

Z gimnazjum zrobili stajnię

Jednocześnie komisarz groził, że „winni pogwałcenia niniejszych przepisów zostaną surowo ukarani”. Była to tylko czcza gadanina. Bolszewicy szybko dowiedli, że „polscy panowie” wcale nie opowiadali na ich temat kłamstw lecz straszliwe fakty. Jak pisze profesor Lech Wyszczelski w książce Ciechanów 1920:

(…) w mieście zapanował terror. Rozpoczęło się plądrowanie, grabieże, gwałty, zabójstwa. Przede wszystkim dotyczyło to ludzi zamożnych i duchowieństwa, ale nie tylko ich. Miasto zamieszkiwała licznie ludność żydowska (rzemieślnicy, sklepikarze, ludzie wolnych zawodów). Oni także stawali się obiektem grabieży i gwałtów.

Jak podaje Dariusz Piotrowicz w artykule Powiat ciechanowski w sierpniu 1920, już pierwszego dnia okupacji żołnierze Armii Czerwonej:

(…) splądrowali budynek Stowarzyszenia Spożywczego „Łydynia”. Pod nieobecność zarządu i personelu wyłamali drzwi. Z towarów, które były w sklepie pozostało trochę soli, nafty i bielidła. 

Straty poczynione przez bolszewików oszacowano później na ponad 100 000 marek polskich, czyli równowartość około 20 000 obecnych złotych. To był zaledwie początek bandyckich aktów. Jak czytamy w Ciechanowie 1920:


Reklama


W pomieszczeniach ograbionego i zdewastowanego miejscowego gimnazjum postanowiono zainstalować tymczasowe koszary, nawet stajnię.

Zrabowano zapasy cukru z ciechanowskiej cukrowni, także te w Glinojecku i Kraszewie, podobnie jak wszelkie produkty żywnościowe oraz odzież. W oddalonym od miasta o 3 km Sokołówku zniszczono wyposażenie rolniczej szkoły i internatu.

Artykuł stanowi fragment książki Lecha Wyszczelskiego pod tytułem  Ciechanów 1920 (Bellona 2020).
Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Lecha Wyszczelskiego pod tytułem Ciechanów 1920 (Bellona 2020).

Rabowali wszystko co się dało

Agresor łapczywie rzucił się także na zapasy zboża, którego z powodu braku środków transportu nie udało się Polakom wywieźć na zachód. Dariusz Piotrowicz wylicza, że tylko z magazynów Agentury Handlowej Powiatowego Urzędu Zbożowego zrabowano niemal 40 ton żyta, ponad 6,5 tony pszenicy, ponad 7 ton jęczmienia oraz blisko 17 ton owsa. Z kolei profesor Wyszczelski podkreśla, że:

Ze szczególnym zapałem rabowano kościoły, domy parafialne, ale też majątki ziemskie, dwory. Tak było w Grudusku, Sulerzyżu, Luberadzu, Malużynie. Rabowano i wywożono łupy. Pomocy mieli udzielać członkowie Związku Zawodowego Robotników Rolnych oraz służba dworska.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W mieście poza Polakami do rabunków przyłączała się również część żydowskiej biedoty. Należy jednak podkreślić, że zamożniejsi mieszkańcy wyznania mojżeszowego z dużą rezerwą podchodzili do haseł głoszonych przez najeźdźcę. Co więcej – zgodnie z tym co podaje Dariusz Piotrowicz – starozakonni ukrywali nawet polskich żołnierzy, którym nie udało się wycofać na zachód.

Gwałty na porządku dziennym

Poza grabieżami zmorą ludności Ciechanowa i okolic stała się fala gwałtów dokonywanych przez krasnoarmiejców. Jak pisał pod koniec sierpnia 1920 roku Przemysław Mączewski na łamach dziennika „Rzeczpospolita”, już drugiej nocy okupacji „lekarz wojskowy z 15 dywizji wraz z komendantem zgwałcili w miejskim szpitalu miejscową sanitariuszkę”. Dalej zaś stwierdzał:


Reklama


Gwałcenie kobiet chrześcijanek i żydówek było zresztą na porządku dziennym. Bolszewicy uważali to za zaszczyt względem miejscowej ludności, powtarzając, że wytwarzają nową, wyzwoloną rasę.

Sytuacja wyglądała równie dramatycznie w okolicznych wsiach. Jeden z wrześniowych numerów „Robotnika Rolnego” przytaczał na przykład historię jaka rozegrała się nieopodal majątku Sokołówek.

Najpopularniejsza wersja mówi, że Teresa Grodzińska zginęła walcząc z bolszewikami, którzy próbowali ją zgwałcić. Na ilustracji polski plakat z 1920 roku (domena publiczna).
Plakat propagandowy z okresu wojny polsko-bolszewickiej. Rzeczywistość wyglądała bardzo podobnie (domena publiczna).

Czerwonoarmiści znaleźli tam ukrywającą się matkę oraz jej dwie córki w wieku 15 i 17 lat. Najpierw skatowano nastolatki „za oporność”, a następnie:

(…) zawleczono je na ubocze, skąd zbolałą matkę dochodziły nieludzkie krzyki nieszczęśliwych córek, nad którymi kolejno pastwiła się banda bolszewicka.

Podobny los spotkał również 15-letnią córkę jednego chłopów pracujących w majątku Sokołówek.


Reklama


Terror się wzmaga

Fala terroru jeszcze się wzmogła po tym, jak 15 sierpnia Ciechanów na krótko został zajęty przez 203 pułk ułanów. Profesor Wyszczelski w swojej książce stwierdza, że:

Tym razem nowa fala prześladowań uzasadniana była rzeczywistą czy rzekomą współpracą mieszkańców podczas opanowywania miasta przez Wojsko Polskie. Nowa fala gwałtów dotknęła kobiety. Dokonywano też licznych aresztowań i wywózki aresztowanych w nieznanym kierunku.

Czas rozliczeń

W obliczu ogromu zbrodni nie może dziwić entuzjazm mieszkańców Ciechanowa i okolic okazany 18 sierpnia, kiedy czerwoni okupanci zostali definitywnie przepędzeni.

Po powrocie polskiej administracji przyszedł czas na rozliczenia. Jak pisze profesor Wyszczelski:

Zbierano i analizowano informacje o przypadkach współpracy z bolszewikami, w szczególności odnosiło się to do służby folwarcznej, do pracy w bolszewickich organach represji. Aresztowano wiele osób, zarówno Rosjan, Żydów, jak i Polaków.

Polska ulotka propagandowa z 1920 roku (domena publiczna).
Polska ulotka propagandowa z 1920 roku (domena publiczna).

W stosunku do Rosjan odnotowano nieliczne samosądy, dokonały ich na ogół osoby skrzywdzone lub świadkowie bolszewickich zbrodni, ale samosądy były ścigane przez wojsko i policję, i miały wymiar jednostkowy. Ustalano antypolską postawę części ludności narodowości żydowskiej. Aresztowania dotknęły także rodowitych Polaków.

Ośmiu aresztowanych, oskarżonych o najcięższe zbrodnie, takie jak morderstwa, rozboje i gwałty, zostało przez wojskowe sądy doraźne skazanych na śmierć. Lech Wyszczelski w Ciechanowie 1920 podaje, że:


Reklama


Wśród rozstrzelanych byli: Klemens Stryjewski, Ciuchciński – ich egzekucja odbyła się na dziedzińcu zamku książąt mazowieckich, oraz Antoni Krajewski, Jan Proszek, Czesław Gogolewski i Jan Kraszewski. Karę śmierci wykonano też na S. Marchofie i Buławko.

Przeczytaj również o tym, że Piłsudski tylko uprzedził bolszewików. Lenin już w lutym 1920 roku miał gotowy plan inwazji na Polskę.

Polecamy

Bibliografia

  • Dariusz Piotrowicz, Powiat ciechanowski w sierpniu 1920 roku, „Niepodległość i Pamięć” nr 17/2 (32), 2010.
  • „Robotnik Rolny” nr 30, 1 września 1920.
  • „Rzeczpospolita” nr 75, 29 sierpnia 1920.
  • Lech Wyszczelski, Nasielsk 1920, Bellona 2020.
Autor
Rafał Kuzak
2 komentarze
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.