Czy Łódź po II wojnie światowej mogła zostać polską stolicą?

Po zakończeniu II wojny światowej Warszawa leżała w gruzach. W zniszczonym w ponad 80% mieście trudno było rozpoznać polską stolicę. Jej odbudowa wydawała się zadaniem żmudnym i wieloletnim; nic dziwnego, że plotkowano o przeniesieniu centrum państwa gdzie indziej. A konkretnie: do Łodzi.

Walki, bombardowania i planowe wyburzenia, realizowane przez Niemców po klęsce powstania warszawskiego sprawiły, że w 1945 roku dotychczasowa stolica Polski praktycznie nie istniała. „Wielu nawet spośród Polaków myślało, że Warszawa już się nie odrodzi” – opowiada w książce Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską (1945-1949) historyk Przemysław Waingertner.


Co bardziej radykalnym zwolennikom nowej, komunistycznej władzy perspektywa przeniesienia stolicy wydawała się nie tylko uzasadniona, ale wręcz – bardzo kusząca. Wszystko przez to, że Warszawa kojarzyła im się z dawną, „burżuazyjną” Polską i z silną niepodległościową konspiracją z czasów wojny.  

W poszukiwaniu kandydata

Ta sama frakcja odrzucała jednocześnie naturalnego kandydata na następcę Warszawy, czyli Kraków. Dlaczego? Otóż miasto to uchodziło za „ostoję żywiołów konserwatywnych i narodowych” – jak określa to Waingertner – więc komuniści nie mogli liczyć na duże poparcie mieszkańców.

Wyzwolenie Łodzi (fot. materiały prasowe).

O wiele lepszym wyborem w tym kontekście wydawała się Łódź. Wyszła ona z wojny względnie cała, a jej robotniczy charakter i mocne poparcie dla lewicy (nazywano ją nawet „czerwonym grodem”) dawało przynajmniej w teorii nadzieję na łatwe ugruntowanie komunistycznych idei.

Dlaczego Łódź?

Za Łodzią przemawiało też jej centralne położenie. Po powojennej zmianie granic to ona znalazła się w samym sercu odrodzonej Polski. Co więcej, dało się do niej łatwo dojechać dzięki zachowanym liniom komunikacyjnym.

Przeczytaj też: Znienawidzony i budzący postrach. Niemal udało mu się przejąć władzę nad komunistyczną Polską

Nie bez znaczenia była też sytuacja mieszkaniowa w mieście nad Łódką. Jak w książce Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską (1945-1949) przekonuje Przemysław Waingertner:

Łódź charakteryzowała jeszcze jedna zaleta, bardzo ważna, z punktu widzenia partyjnych notabli, poszukujących – w nagrodę za przedwojenne prześladowania i poświęcenia z lat wojny – godziwych warunków egzystencji.  


Zniknęli z niej Żydzi, zamordowani przez Niemców. Sami Niemcy w większości też pośpiesznie opuścili miasto na przełomie 1944 i 1945 r. Tak więc w samym sercu miasta było bardzo wiele wolnych mieszkań. Spora część komunistów, gnieżdżących się w małych mieszkankach na warszawskiej Pradze, marzyła o pięknym lokalu w śródmieściu Łodzi.  

Jednym z zagorzałych zwolenników przeprowadzki był sam Bolesław Bierut, w 1945 roku prezydent Krajowej Rady Narodowej. Bierut był zdania, że stopień zniszczeń miasta w 1944 roku uzasadniał przeniesienie stolicy, i jako propozycję podawał Łódź” – opowiadał po latach syn powojennego premiera Polski, Michał Osóbka-Morawski.

Tekst powstał w oparciu o książkę Przemysława Waingertnera Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską (1945-1949), wydana nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego (2019).

Faktyczna stolica?

Niektórzy łódzcy historycy idą nawet o krok dalej. Twierdzą, że Łódź przez jakiś czas odgrywała de facto rolę stołecznego miasta. Krzysztof Lesiakowski w książce Gomułkowska rzeczywistość. Łódź w latach 1956-1970 podkreśla:

(…) miasto pełniło w pewnej mierze funkcje nieformalnej stolicy Polski. Na dłużej lub krócej zainstalowały się tu wtedy centralne instytucje państwowe, schronienia i zarobku poszukiwali czołowi polscy twórcy kultury i naukowcy.  


Do Łodzi faktycznie pod koniec wojny zjechała rzesza uciekinierów z Warszawy – dziennikarzy, artystów i literatów. Przez chwilę mogło się zatem wydawać, że zmiana stolicy to jedynie formalność.

„Część spośród mieszkańców miasta oczekiwała po nowych władzach takiej decyzji, wiele obiecując sobie po spodziewanym administracyjnym awansie dawnej Ziemi Obiecanej” – relacjonuje Waingertner.

Po zniszczeniu Warszawy do Łodzi przeniosło się wielu artystów, dziennikarzy i literatów. Zdjęcie z 1947 roku (fot. materiały prasowe).

Decyzja czerwonego cara

Czy jednak koncepcja zmiany stolicy była rzeczywiście brana na poważnie przez nowe władze? Waingertner przyznaje, że rozstrzygnięcia w tej sprawie zapadły już w styczniu 1945 roku. W książce Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską (1945-1949) pisze:

3 stycznia 1945 r., a zatem jeszcze przed zajęciem Warszawy przez Armię Czerwoną, komunistyczny, tymczasowy rząd lubelski podjął decyzję o jej odbudowaniu i przywróceniu funkcji stolicy. Jego członkowie zdawali sobie bowiem sprawę, że jeśli zadecydowano by o przeniesieniu stolicy do innego miasta, to miałoby to jednoznacznie niekorzystny wydźwięk polityczny.


Ostateczną decyzję co do stolicy Polski podjął zaś… sam Józef Stalin. Przekazał swoje wytyczne delegacji polskiej z Bierutem na czele, która udała się do Moskwy 22 stycznia. Niecały miesiąc później działało już Biuro Odbudowy Stolicy, od czerwca zasilane przez Fundusz Odbudowy Stolicy.

W miarę postępów prac do miasta wracali także sami warszawiacy. Około 1948-1949 roku krytyk literacki, Stefan Lichański mógł więc narzekać, że „Łódź pustoszeje”, a „fala warszawomanii” ogarnia nawet rdzennych łodzian. Był to ogromny cios dla łódzkiej kultury – a jednocześnie ostateczny kres marzeń o stolicy nad Łódką.

Czy tuż po wojnie to właśnie Łódź rządziła Polską? Poznaj fascynującą historię robotniczej stolicy PRL-u!

Polecamy

Bibliografia:

  1. Przemysław Waingertner, Czwarta stolica. Kiedy Łódź rządziła Polską (1945-1949), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2019.
  2. Krzysztof Lesiakowski, Gomułkowska rzeczywistość. Łódź w latach 1956-1970, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2019.
  3. Grzegorz Mnich, Stalinowska codzienność. Łódź w latach 1949-1956, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2019.

Ilustracja tytułowa: Pochód pierwszomajowy w Łodzi w 1946 roku (fot. materiały prasowe).

Autor
Anna Winkler
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.