Jak komuniści przejęli władzę w Polsce? Powstanie warszawskie okazało się dla Stalina najlepszym prezentem

Strona główna » II wojna światowa » Jak komuniści przejęli władzę w Polsce? Powstanie warszawskie okazało się dla Stalina najlepszym prezentem

„Upadek Warszawy, centrum polskiego życia narodowego, która przykładem swym prowadziła Kraj przez pięć lat niewoli, nie mógł pozostać bez głębokiego wpływu na resztę społeczeństwa” – pisał ostatni dowódca Armii Krajowej, Leopold Okulicki. Miał rację. Po stłumionym powstaniu trudno było myśleć o jakimkolwiek szeroko zakrojonym oporze wobec nacierających ze wschodu Sowietów.

Danuta „Wira” Szlachetko, uczestniczka Powstania Warszawskiego, wspominała, jak reagowano, gdy w połowie września 1944 roku do miasta dotarła informacja o pomocy, z jaką podąża Armia Czerwona:


Reklama


Dochodziły nas wieści, że Niemcy wycofali się na naszą stronę rzeki, a Sowieci bombardują od wschodu. Krążyły pogłoski, że część naszych usiłowała przepłynąć Wisłę, by nawiązać kontakt z Armią Czerwoną i że wysłannicy Sowietów zostali zrzuceni na spadochronach, by połączyć się z AK (…)

Ludzie mówili, że samoloty sowieckie dostarczały nam zrzutów. Raz, czy dwa dostałam trochę mleka w proszku, które rozdałam matkom (…), chciałam wierzyć, że pomoc jest blisko, ale nie mogłam. (…)

Zniszczony przez Niemców w czasie powstania Rynek Starego Miasta (Ewa Faryaszewska /domena publiczna).
Stalin ani myślał pomagać powstańczej Warszawie. Na zdjęciu zniszczony przez Niemców w czasie powstania Rynek Starego Miasta (Ewa Faryaszewska /domena publiczna).

Jeśli chcieli pomóc, dlaczego nie uczynili tego wcześniej? Czekali 44 dni. Doskonale wiedzieli, że jesteśmy na skraju wyczerpania. Krążyły plotki, że cała ta aktywność Sowietów, to czysta propaganda.

„Garstka przestępców”

Bardzo szybko okazało się, że zrzuty broni od Armii Czerwonej są zupełnie bezużyteczne. Były tak źle zabezpieczone, że cała zawartość roztrzaskiwała się o ziemię. Jednocześnie Sowieci ociągali się z wydaniem pozwolenia aliantom, na wykorzystywanie kontrolowanej przez nich przestrzeni powietrznej. W ten sposób mogli osłabić Powstańców pod pozorem niesienia pomocy.

„Strategia Stalina chyba polegała na tym, że chciał przyspieszyć całkowite zniszczenie Armii Krajowej, dokonywane niemieckimi rękami, by ułatwić sobie podporządkowanie Polski” – podkreślała „Wira”. I nie tylko ona.

William Averell Harriman, wówczas ambasador amerykański w Moskwie, wyraził głębokie rozczarowanie bezczynnością Rosjan wobec sytuacji w walczącym mieście. Nie spodziewał się zmiany kursu i ta rzecz jasna nie nadeszła.


Reklama


W depeszy skierowanej do Winstona Churchilla sowiecki przywódca pisał pogardliwie o „garstce przestępców, którzy wszczęli awanturę warszawską w celu uchwycenia władzy”.

Zdecydują mocarstwa

Na wschodnich ziemiach Rzeczpospolitej, które Stalin zamierzał trwale włączyć w obszar Związku Sowieckiego, represje wobec Polaków tylko przybierały na sile.

Poznajcie wydarzenia, które zmieniły dzieje Polski w książce Chwile przełomu, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.
Poprosiliśmy naszych najlepszych publistów i ekspertów o opisanie kluczowych wydarzeń, które na zawsze zmieniły dzieje Polski. Rezultat ich pracy odnajdziecie w nowej książce pt. Chwile przełomu.

Likwidowano wszelkie polskie organizacje i komórki oporu, niepokornych aresztowano lub mordowano. Nawet jeśli przywódcom państw zachodnich zdarzało się, dla osiągnięcia chwilowych celów, okazywać troskę Polakom, ich faktyczna polityka była nacechowana skrajnym cynizmem.

Już wiosną 1943 roku, podczas obiadu z ministrem spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Anthonym Edenem, Franklin Delano Roosevelt mówił, że:


Reklama


Ostatecznie to wielkie mocarstwa będą decydowały, co Polska ma mieć, i on, prezydent, nie zamierza iść na konferencję pokojową, aby targować się z Polską i innymi małymi państewkami.

Obojętność stała się tym bardziej widoczna w trakcie desperackich walk o Warszawę. 4 sierpnia 1944 roku Churchill powiedział swojemu lekarzowi, lordowi Moranowi, że Rosjanie rozlewają się po Europie, jak zaraza. Do stanowczego przeciwstawienia się ich aspiracjom nie był jednak ani zdolny, ani nawet wystarczająco chętny.

Winston Churchill wiosną 1945 roku kazał przygotować swoim sztabowcom plan wojny z ZSRR (domena publiczna).
Winston Churchill nie miał możliwości ani przesadnych chęci, aby przeciwstawić się Stalinowi (domena publiczna).

Na konferencji w Quebecu w dniach 11–16 września 1944 roku przywódcy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych stworzyli wprawdzie wspólny telegram do Stalina, w którym wyrażali zaniepokojenie jego dążeniami na terenie Polski, ten jednak… nigdy nawet nie został wysłany.

Pochlebstwa i terror

Powstanie skonało, osłabiając ostatecznie naród i wystawiając Polskę na rozszarpanie przez ZSRR. Generał Okulicki tak napisał w grudniu 1944 roku:


Reklama


Upadek Warszawy – centrum polskiego życia narodowego, która przykładem swym prowadziła Kraj przez pięć lat niewoli, nie mógł pozostać bez głębokiego wpływu na resztę społeczeństwa. W społeczeństwie tym zaczęły się szerzyć nastroje poklęskowe, które nie oszczędziły również Armii Krajowej.

W tym czasie po wschodniej stronie frontu trwały już masowe aresztowania żołnierzy AK, nie chcących przejść na stronę sowiecką. O tym również pisał Okulicki, ostatni komendant podziemnego Wojska Polskiego. 26 października 1944 roku stwierdził:

Stosują metodę pochlebstw i terroru. Rozpoczynają żywą agitację w dołach AK przeciwko dowódcom, używając wszelkich chwytów i argumentów. Starają się chwycić doły i zniszczyć, względnie izolować kierownictwo.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Jedyny cel Stalina

Unicestwienie czynnego oporu to warunek konieczny, by przejąć kontrolę nad państwem. Społeczeństwo było podzielone, rozdarte lękami o przyszłość.

Dwa rządy, dwie rady – Krajowa Rada Narodowa i Rada Jedności Narodowej, dwie armie – Wojsko Polskie i Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Zwyczajni Polacy byli przede wszystkim zmęczeni wojną i rozczarowani działaniami zarówno polskiego rządu na emigracji, jak i sojuszników. Grunt pod sowietyzację był przygotowany, a pragnienie porządku i pokoju – wszechogarniające. Nawet jeśli pokój oznaczał nową, czerwoną okupację.

Stalin ani myślał pomagać powstańczej Warszawie (domena publiczna).
Stalin za wszelką cenę chciał podporządkować sobie Europę Środkowo-Wschodnią (domena publiczna).

William Averell Harriman już na jesieni 1944 roku pisał, że Rosjanie mają jeden cel: podporządkowanie Europy Środkowo-Wschodniej. W 1945 roku można była tylko przyznać mu rację i tłumaczyć nieodwołalne decyzje. To właśnie robił Franklin Delano Roosevelt przed amerykańskim Senatem 11 stycznia 1945 roku. Stwierdził wówczas, że Rosjanie mają władzę w Europie Wschodniej i jest niemożliwością zerwać z nimi.

„Nie dostałyśmy już żadnych wiadomości”

Nowe porządki zaprowadzano drogą terroru. Żołnierzy AK aresztowano, zamykano w więzieniach, poddawano karze śmierci lub zabijano z pominięciem choćby sfingowanych procesów.


Reklama


Działaczy podziemia wywiezionych na roboty do Niemiec podstępem zwabiano, by wrócili do kraju, gdzie ślad po nich ginął. Taki przypadek opisuje Danuta „Wira” Szlachetko:

Na początku 1946 roku dwie dziewczyny z naszej grupy z Hange [niemiecki obóz dla jeńców – red. autorki], Ela i Babi, dostały od rodzin listy z błaganiami, żeby wracały do domu. Bardzo obawiałyśmy się tego, co może je czekać i desperacko próbowałyśmy je przekonać, żeby nie jechały. Bez skutku.

Komunistyczny plakat z 1945 roku zaliczający Armię Krajową do grona faszystów (domena publiczna).
Komunistyczny plakat z 1945 roku zaliczający Armię Krajową do grona faszystów (domena publiczna).

Opuściły nas wiosną 1946 roku. I nie dostałyśmy już od nich żadnych wiadomości. Całe lata słałyśmy listy do Polski, prosząc o informacje, ale nigdy nie dostałyśmy odpowiedzi. Po latach, gdy wraz z jedną z koleżanek odwiedziłam Polskę, zamieściłyśmy nawet ogłoszenia w gazetach, ale nikt się nie odezwał.

4 maja 1945 roku Stalin poinformował Churchilla, że dokonał aresztowania 16 polskich przywódców z generałem Okulickim na czele. Minął ponad miesiąc od porwania w Pruszkowie, gdzie miało dojść do rozmów z władzami sowieckimi, w celu ustabilizowania sytuacji wewnątrz kraju – trudnej, bo część żołnierzy AK nadal wybierała walkę partyzancką z sowieckim wrogiem, część zaś marzyła o powrocie do zwykłego życia, lecz bała się represji.

„Zapada żelazna kurtyna”

Liderzy podziemia zostali zatrzymani przez NKWD i wywiezieni do Moskwy. 12 maja 1945 roku Churchill pisał do nowego prezydenta USA Harry’ego Trumana o rozłamie, jaki grozi Europie:

Zapada żelazna kurtyna nad ich [sowieckim] frontem. Nie wiemy, co dzieje się dalej. Od Polski dzielił nas będzie szeroki pas wieluset mil okupowanego przez Rosjan terytorium.

Ława oskarżonych w moskiewskim procesie szesnastu. Czerwiec 1945 roku (domena publiczna).
Ława oskarżonych w moskiewskim procesie szesnastu. Czerwiec 1945 roku (domena publiczna).

Los polskich patriotów nie był jednak szczególnie ważny ani dla premiera Wielkiej Brytanii, ani dla innych polityków zachodnich. 25 kwietnia rozpoczęła się pierwsza konferencja ONZ w San Francisco i alianci dokładali wszelkich starań, by nie zaogniać relacji ze Związkiem Sowieckim. Stalin dobrze wybrał moment porwania.

Mołotow, obecny na konferencji, jako pierwszy zdradził, kto wpadł w ręce NKWD, tym samym wprowadzając jeszcze większe zdenerwowanie wśród zgromadzonych. Następnie czerwony car potwierdził tę informację Churchillowi. 2 lipca 1945 roku zapadły wyroki skazujące. Najdłuższy – 10 lat więzienia – usłyszał generał Okulicki. Zginął jednak znacznie wcześniej, zamordowany w moskiewskim więzieniu Butyrki w Wigilię 1946 roku.

Przeczyta również o stalinowskiej wizji dziejów Polski. Jaką wersję przeszłości promowano w czasach czerwonego totalitaryzmu?


Reklama


****

Powyższy tekst przygotowałam na potrzeby książki Chwile przełomu (Bellona 2021)To wspólna publikacja autorstwa publicystów portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca kluczowe punkty zwrotne w dziejach Polski.

Nasi najlepsi publicyści o wydarzeniach, które zmieniły dzieje Polski

Bibliografia

  1. Bujnowski J., O oporze 1944 – 1948, czyli w poszukiwaniu proporcji, „Kwartalnik Polityczny Krytyka” nr 17 (1984).
  2. Davies N., Orzeł biały, czerwona gwiazda, Kraków 2000.
  3. Kaliński D., Czerwona zaraza. Jak naprawdę wyglądało wyzwolenie Polski?, Kraków 2017.
  4. Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990.
  5. Szlachetko D., Szlachetko G., Wira z Powstania. Wspomnienia, Warszawa 2015.
Autor
Agata Sosnowska
4 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.