Kara śmierci w Polsce szlacheckiej. Makabryczny spektakl ku uciesze tłumów

Pospolitych zbrodniarzy wieszano razem z psami. Podpalacze trafiali na stosy. Ku przestrodze chętnie eksponowano nie tylko ciała, ale i członki. Kara śmierci w Polsce szlacheckiej miała przecież pełnić „funkcję pedagogiczną”.

W nowożytnej Polsce (podobnie jak i w całej Europie) nikt nie myślał o resocjalizowaniu skazańców. Nie było więzień, a tylko szafoty.


Reklama


Surowość kary miała odstraszać tych, którzy myśleli o dopuszczeniu się czynów zabronionych. Jak podkreślał znany etnograf i socjolog profesor Jan Stanisław Bystroń w klasycznej już pracy Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek XVI-XVIII:

(…) kara miała być środkiem pedagogicznym i wskazywać na zgubne skutki zbrodni, wobec czego karano publicznie, z jak największą okazałością i wystawnością.

Egzekucja w czasach nowożytnych były krwawym spektaklem (domena publiczna).
Egzekucja w czasach nowożytnych były krwawym spektaklem (domena publiczna).

Ofiarę stawiano pod pręgierzem, obwożono po mieście, dokonywano egzekucji na rynku lub też na otwartych miejscach, mogących pomieścić większe tłumy.

Na śmierć skazywano często. Według obliczeń przeprowadzonych przez Marcina Kamlera ponad 54% mężczyzn sądzonych w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII wieku w Krakowie, Lwowie i Poznaniu wysłano na tamten świat.

Przeczytaj też: Morderców zakopali żywcem, w jednej trumnie z ofiarami. Dla innych kary były nawet straszniejsze

Samych metod i narzędzi egzekucji było wiele. Mikołaj Rej wymieniał między innymi ścięcie mieczem i toporem, zatłuczenie kijami, nabicie na pal, rozstrzelanie za pomocą arkabuza, powieszenie i „ innych rozmaitych przypraw dosyć, a kto by się ich naliczył?”.

„Na wietrze i na deszczu będzie się kołysał”

Pospolici przestępcy, tacy jak złodzieje czy rabusie napadający na podróżnych zwykle kończyli na szubienicy. Aby jeszcze bardziej pohańbić skazańca często wieszano razem z nim również zwierzęta, zwykle psy.


Reklama


O tym, że dawna Rzeczpospolita była wprost usiania szubienicami najlepiej świadczy – cytowana przez Bystronia – wypowiedź XVIII-wiecznego prawnika, który stwierdzał, że cudzoziemcy „w kraju naszym częściej postrzegają murowaną szubienicę niż most porządny”.

Podróżni oglądali nie tylko szubienice ale również dyndające i gnijące zwłoki, którymi te były obwieszone. Wisielców pozostawiano na przestrogę i postrach ludności. Żyjący w XVIII wieku historyk i pamiętnikarz ksiądz Jerzy Kitowicz pisał bez ogródek:

(…) więc tak będzie wisiał, na wietrze i na deszczu będzie się kołysał, bez pogrzebu i onej ostatniej posługi, będzie wiatrom bezecne igrzysko czas długi.

W nowożytnej Polsce obowiązywała zasada, że „kto mieczem na życie czyje nastawał, winien był od miecza śmierć ponieść” (domena publiczna).
W nowożytnej Polsce obowiązywała zasada, że „kto mieczem na życie czyje nastawał, winien był od miecza śmierć ponieść” (domena publiczna).

Łagodna śmierć

Katowski miecz lub topór czekały na zabójców, gwałcicieli, cudzołożników oraz tych, którzy dopuścili się zbrodni politycznych. Jak podkreślał autor Dziejów obyczajów w dawnej Polsce „kto mieczem na życie czyje nastawał, winien był od miecza śmierć ponieść”.

Jednocześnie należy pamiętać, że ścięcie uchodziło wtedy za najbardziej „humanitarną” formę egzekucji (oczywiście o ile kat nie spaprał roboty), szczególnie jeżeli przyrównać je na przykład do ćwiartowania czy spalenia żywcem.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W efekcie jeżeli sąd chciał okazać łaskę skazanemu wysyłał go na szafot. Praktykę tę stosowano między innymi w przypadku zasądzonych Żydów, którzy zdecydowali się przyjąć przed śmiercią chrzest.

Porąbane członki wieszano na szubienicach

Zdrajcy, niewierne sługi oraz mordercy uśmiercający swoje ofiary „zdradliwym, potajemnym obyczajem” musieli liczyć z ćwiartowaniem. Zasądzonym na tę karę skazańcom odrąbywano „poszczególne członki (np. rękę, którą dokonali zbrodni), łamano kołem, szarpano rozpalonymi cęgami”. Nierzadko wypruwano im również wnętrzności.


Reklama


Gdy makabryczny spektakl dobiegał końca ociekające krwią strzępy ciała winowajcy wieszano na szubienicach. Głowę czasami zatykano na tyczce. Było to rzecz jasna ostrzeżenie dla innych. W XVIII wieku zaczęły się jednak pojawiać głosy, że środek nie przynosi zamierzonych efektów.

Ksiądz Ostrowski pisał, że „wieszanie ćwierci kryminalistów więcej [jest] zarażające powietrze i umysły tkliwe rażące niż odrazy dla złych przynieść mogące”.

Na stos poza domniemanymi czarownicami trafiali również podpalacze oraz świętokradcy (Grigorij Miasojedow/domena publiczna).
Na stos poza domniemanymi czarownicami trafiali również podpalacze oraz świętokradcy (Grigorij Miasojedow/domena publiczna).

Palenie i topienie

Okrutny koniec czekał również podpalaczy. Wychodzono z założenia, że ten kto podłożył ogień „ma być sam ogniem spalon“.

Na stos skazywano również za fałszowanie monety i świętokradztwo. Jak pisał Bystroń, według Statutu Litewskiego karę tę stosowano ponadto wobec „niechrześcijan, wychowujących dzieci chrześcijańskie w niechrześcijańskiej religii”.


Reklama


Stos oczywiście w pierwszej kolejności kojarzy się nam z procesami o czary. Jak często palono czarownice i czarowników w Rzeczpospolitej Obojga Narodów? W latach 50. XX wieku prof. Bohdan Baranowski twierdził, że oskarżenia o czary kosztowały życie aż 20 000 ludzi (z tego połowa miała paść ofiarą samosądów).

Z czasem historyk zweryfikował swoje szacunki, mówiąc już tylko o kilku tysiącach ofiar. Według ustaleń z ostatnich lat tak naprawę w Koronie za rzekome konszachty z diabłem życie straciło kilkaset osób. Wiele z nich wcale nie spłonęło na stosie. Część poćwiartowano, inni zostali utopieni.

Michał Piekarski rozrywany końmi (domena publiczna).
Michał Piekarski rozrywany końmi (domena publiczna).

Topiono zresztą nie tylko domniemane sługi szatana. Karę tę stosowano również wobec ojcobójców i dzieciobójczyń. W przypadku ojcobójcy Statut Litewski jasno stanowił, że:

(…) śmiercią haniebną ma być karan po rynku wożąc, kleszczami ciało targać, a potem w miech skórzany wsadziwszy do niego psa, kura, węża, kotkę i to wszystko pospołu w miech wsadziwszy, zaszyć i gdzie najgłębiej do wody utopić.


Reklama


„Spalono zwłoki i rozrzucono popioły”

Profesor Bystroń podkreślał jednak że najstraszliwszą karą była „kwalifikowana, wyrafinowana śmierć, poprzedzona dłuższymi męczarniami”. Jednocześnie zaznaczał, że „nie było co do tego wyraźnych postanowień, więc zwyczaj lokalny czy też pomysłowość  wykonawców wyznaczały szczegóły egzekucji”.

Właśnie taka kara spotkała niedoszłego zabójcę króla Zygmunta III Wazy, obłąkanego szlachcica Michała Piekarskiego, którego:

(…) obwożono po mieście, szarpiąc rozżarzonymi szczypcami, spalono i obcięto prawą rękę, potem lewą, rozszarpano końmi, spalono zwłoki i rozrzucono popioły.

Przeczytaj również o tym jak karano chłopów pańszczyźnianych. Mogli zostać obici nawet za opuszczenie niedzielnej mszy.

Bibliografia

Autor
Rafał Kuzak
1 komentarz
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.