Klementyna Mańkowska. Bezczelna polska hrabina była jedną najlepszych agentek wywiadu podczas II wojny światowej

Hrabina Mańkowska miała styl. Od oficerów gestapo, którzy ją przesłuchiwali, na wstępie zażądała śniadania i kieliszka dobrego czerwonego wina. Niemieckiego obywatelstwa… uprzejmie odmówiła. I doprowadziła do tego, że wodzony za nos nazistowski wywiad pomógł jej dostarczyć aliantom wprost bezcenne informacje. Jak jej się to udało?

„(…) Mamy rozkaz zająć pani pałac na potrzeby służby kwatermistrzowskiej, której jestem dowódcą. Nie wiedzieliśmy nic o pani obecności. Oczywiście pozwolimy zajmować pokoje, jakie pani zechce”.

Grzeczność, wybrzmiewająca w słowach, wypowiedzianych w październiku 1939 roku przez niemieckiego oficera, który właśnie przejmował dom hrabiny Klementyny Mańkowskiej na potrzeby armii III Rzeszy, dziś może szokować.


Arystokratce z Winnogóry los oszczędził zetknięcia z nazistowskim bestialstwem, którego boleśnie doświadczyła większość Polaków. Miała niezwykłe szczęście do tak zwanych „dobrych Niemców”. Niemal wszyscy, których spotykała, stawali na głowie, żeby ułatwić jej życie. Ona sama niektórych darzyła szczerą sympatią.

Ale oczywiście nie zamierzała siedzieć bezczynnie, gdy jej ojczyzna znalazła się w potrzebie. Niezależnie więc od tego, jak lubiła czy nie swoich niemieckich znajomych, pozyskiwane od nich informacje przekazywała w jedyne właściwe miejsce: do polskiego rządu w Londynie.

Krystyna Mańkowska.

Kolacja z oficerami Wehrmachtu

Jedną z pierwszych wiadomości, które polski wywiad zdobył dzięki hrabinie Mańkowskiej, była ta o planowanym przez Niemcy ataku na Francję wiosną 1940 roku.

Hrabina dowiedziała się o ofensywie już po tym, jak w grudniu 1939 roku została wywłaszczona i zmuszona do wyprowadzki z ukochanej Winnogóry. Wraz z rodziną – mężem i dwoma synami – przeniosła się do Warszawy, gdzie zamieszkała u kuzynki, Teresy Łubieńskiej.

Przeczytaj też: Szpieg, który zarabiał więcej, niż amerykański prezydent. Czy naprawdę był tyle wart?

„Kilka tygodni po przyjeździe Mańkowskich do Warszawy Klementynę odnaleźli w mieście dwaj niemieccy oficerowie, stacjonujący wcześniej w Winnogórze” – opowiada w książce Polscy szpiedzy 2 publicysta i popularyzator historii Sławomir Koper. – „Przekazali jej kopertę z biżuterią i pieniędzmi, którą w Winnogórze powierzyła im na wypadek nagłej eksmisji z pałacu”.

By się odwdzięczyć, hrabina zorganizowała dla Niemców uroczystą kolację. I to właśnie w jej trakcie jeden z gości zdradził zarysy niemieckiego planu „Fall Gelb”. Skąd mógł wiedzieć, że jego urocza rozmówczyni (w której, jak wielu przed nim i po nim, najprawdopodobniej był na zabój zakochany) właśnie dołączyła do legendarnych „Muszkieterów”?


Muszkieterka

Założyciela tej niezwykle skutecznej i cenionej przez aliantów siatki wywiadowczej, Stefana Witkowskiego, Mańkowska poznała dzięki Łubieńskiej. A on niemal od razu wyczuł, że nowa znajoma doskonale pasuje do jego koncepcji. Jak w książce Polscy szpiedzy 2 pisze Koper:

Witkowski wciągnął do organizacji przedstawicieli najznakomitszych polskich rodzin arystokratycznych, którzy dzięki koligacjom z arystokracją europejską mogli liczyć na pomoc w niemal każdym zakątku okupowanej Europy.

Tekst powstał między innymi w oparciu o książkę Sławomira Kopra Polscy szpiedzy 2 (Bellona 2020).

Klementyna bywała w świecie, świetnie znała język niemiecki, interesowała się niemiecką kulturą. obracała się w kręgach dyplomatów, znała ambasadorów niemieckich i miała o nich bardzo dobre zdanie.

Do Francji… i z powrotem

Wiedząc o planie ataku na Francję i spodziewając się długiej wojny, Witkowski już w 1940 roku podjął decyzję o przeniesieniu Mańkowskiej na Zachód. Trafiła na francuską wyspę Noirmoutier, położoną przy atlantyckim wybrzeżu. Zdobyła posadę tłumaczki w lokalnym merostwie.

Przeczytaj też: Afera szpiegowska, która wstrząsnęła całą Polską. Jak taki człowiek mógł przejść na stronę Sowietów?

Prawdziwą działalność prowadziła jednak dopiero po godzinach pracy. Nawiązywała kontakty z odwiedzającymi wyspę niemieckimi oficerami, którzy często w rozmowach przekazywali jej istotne informacje. Starała się też dowiedzieć jak najwięcej na temat niemieckiej obrony francuskiego wybrzeża.

Oprócz tego gromadziła wzory druków i pieczątek, które później jej współpracownicy w Polsce uczyli się podrabiać. Zdobywała je bezproblemowo – po prostu prosząc znajomych wojskowych o „ułatwiające życie” listy polecające.


Jeden z nich, głoszący, że hrabina „okazała się absolutnie proniemiecka”, był podbity przez samo Naczelne Dowództwo Wehrmachtu!

Wkrótce Mańkowska musiała jednak udać się z pilną misją z powrotem do Warszawy. Dlaczego? Otóż pewien oficer w zaufaniu powiedział jej, że… Niemcy planują uderzenie na ZSRR!

Czerwone wino w pokoju przesłuchań

W tym samym 1941 roku, w którym zawiozła do Warszawy informację o planie Barbarossa, Mańkowska została aresztowana. Myślała, że jej działalność została wykryta – ale przez cały czas zachowywała się tak, jakby to ona rozdawała karty.

W 1941 roku Mańkowska trafiła przed oblicze gestapo. Na zdjęciu siedziba tajnej policji w Berlinie (fot. Bundesarchiv / CC-BY-SA 3.0).

Profesor Waldemar Łazuga opowiada w artykule poświęconym niezwykłej hrabinie:

Przesłuchiwano w głównej siedzibie gestapo. Oskarżono o współpracę z polskim i angielskim wywiadem. Oświadczyła, że niech ją w takim razie od razu zastrzelą (…). Po trzech godzinach usłyszała, że jest wolna.

Nie potraktowała tych słów serio. – Ludzie idą stąd na śmierć, a pani, pani hrabino zachowuje się, jakby dziś wieczorem wybierała się do opery. Jeszcze tego samego dnia wieczorem rzeczywiście wybrała się do opery. Grali właśnie „Krainę uśmiechu” Lehara. Towarzyszył jej prowadzący przesłuchanie oficer gestapo.


Warto dodać, że zanim do przesłuchania w ogóle doszło, hrabina zażądała… porządnego śniadania i kieliszka dobrego, czerwonego wina. A po drodze do siedziby gestapo wymogła na transportującym ją oficerze, by zatrzymał się przy kawiarni, w której mogłaby napić się świeżo zaparzonej kawy!

„Nie można wątpić w jej tupet, przebojowość i poczucie własnej wartości” – komentuje w książce Polscy szpiedzy 2 Sławomir Koper. To niezwykłe, ale przyjęta postawa przynosiła doskonałe rezultaty. Większość oficerów, postawionych przed niecodziennymi żądaniami, po prostu kapitulowała. I ulegała czarowi polskiej arystokratki.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Romans z Abwehrą

Swój największy wojenny przekręt Mańkowska miała jednak jeszcze przed sobą. Dowiedziała się bowiem, że jej zwerbowaniem zainteresowany jest niemiecki wywiad – Abwehra. Porozumiała się w tej sprawie z Witkowskim i wspólnie uknuli plan, by przekształcić ją w podwójną agentkę. Jak relacjonuje Koper:

Razem ze „Stevitem” [pseudonim Witkowskiego – przyp. A. W.] ustalili, że Mańkowska zostanie agentką Abwehry i jako podwójny szpieg uda się z raportami Muszkieterów przez Lizbonę do Londynu. Tam natychmiast pozwoli się aresztować Anglikom pod zarzutem kolaboracji z wrogiem.

Pracownik Abwehry (fot. Bundesarchiv / CC-BY-SA 3.0).

Wiadomość o tym wydarzeniu miała znaleźć się w dzienniku BBC o godzinie 22.00. Dla Witkowskiego oznaczałoby to, że Mańkowska wykonała zadanie, natomiast dla Niemców – że jej misja się nie powiodła.

Przygotowywana przez kilka miesięcy akcja odbyła się w marcu 1942 roku. Mańkowska pod okiem Abwehry przewiozła znaczną ilość mikrofilmów i dokumentów, w części ukrytych w portmonetce, a w części zaszytych w halce. Komunikat o jej „aresztowaniu” przez Anglików BBC podało 4 maja 1942 roku.


W piątce najlepszych

Jak podkreśla pisarz Jerzy Rostkowski, Mańkowska należała do pierwszej piątki najlepszych agentów alianckich w Europie. Dlaczego wciąż stosunkowo niewiele się o niej mówi? Być może za sprawą niejednoznacznej opinii na temat samych „Muszkieterów”.

Stefan Witkowski był ceniony przez zachodnich aliantów, ale struktury polskiego państwa podziemnego za nim – delikatnie rzecz ujmując – nie przepadały. Bojąc się wpadki, odmawiał przekazania im wszystkich informacji na temat swoich ludzi.

Przeczytaj też: Prawdziwy Hans Kloss. Czy pierwowzór bohatera sławnego serialu był komunistycznym zbrodniarzem?

Wolał też współpracować z Londynem, niż z Warszawą – czy to z polskim rządem na uchodźstwie, czy bezpośrednio z brytyjskim wywiadem, z którym nawiązał kontakt dzięki innej swojej agentce, Krystynie Skarbek.

W końcu dowództwo AK zarzuciło mu zdradę i we wrześniu 1942 roku podjęło decyzję o jego likwidacji – o czym Londyn poinformowano dopiero pół roku później. Tak też skończyła się kariera Mańkowskiej. Po śmierci Witkowskiego i rozbiciu siatki „Muszkieterów” nie była bezpieczna nawet w stolicy Wielkiej Brytanii.

Decyzję o likwidacji Witkowskiego zatwierdził sam Komendant Główny AK, Stefan Grot-Rowecki. Zdjęcie z 1934 roku (domena publiczna).

Przeniosła się do Edynburga, a kilka lat po wojnie opuściła Europę i osiedliła się wraz z rodziną w Kongu. W kolejnych dekadach jej zasługi doceniło wiele krajów. Otrzymała odznaczenia od Francji i Niemiec.

Także w Wielkiej Brytanii chciano przyznać jej Krzyż Jerzego – wstrzymano się jednak… wobec protestu polskiego rządu emigracyjnego. Dla Polaków fakt, że działała z Witkowskim był bowiem ważniejszy, niż to, jak cenna okazała się jej wojenna działalność.

Druga część bestselleru o polskich szpiegach już wkrótce w księgarniach

Bibliografia:

  1. Sławomir Koper, Polscy szpiedzy 2, Bellona 2020.
  2. Marek Łuszczyna, Igły. Polskie agentki, które zmieniły historię, PWN 2013.
  3. Waldemar Łazuga, Klementyna Mańkowska. Hrabina lepsza niż Hans Kloss, Poznan.Wyborcza.pl 6.04.2018.
  4. Patrioci czy zdrajcy? Kim byli polscy Muszkieterowie, rozmowa Jolanty Drużyńskiej z Jerzym Rostkowskim, RadioKrakow.pl 7.05.2015.

Ilustracja tytułowa: Pracownik Abwehry (fot. Bundesarchiv / CC-BY-SA 3.0) i Krystyna Mańkowska.

Autor
Anna Winkler
1 komentarz
  • Dobrze napisane. Czyta się jednym tchem.
    Z tej historii z dobrym reżyserem i aktorami byłby świetny serial.
    Wątek Witkowski-AK to temat na oddzielny serial. Tylko nie wiem czy widzowie są gotowi na takie (oparte na faktach) historie.
    W każdym razie byłby to jakiś powiew świeżości w TV na tle obecnej oferty.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.