Kolaboracja granatowych policjantów. Ilu wysługiwało się Niemcom, a jaki procent współpracował z podziemiem?

Strona główna » II wojna światowa » Kolaboracja granatowych policjantów. Ilu wysługiwało się Niemcom, a jaki procent współpracował z podziemiem?

W trakcie II wojny światowej przez szeregi Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa, nazywanej powszechnie „granatową policją” przewinęło się około 18 000 funkcjonariuszy. Jak wielu z nich splamiło się kolaboracją z okupantem, a jaki procent działał w szeregach podziemia niepodległościowego?

Sama służba w policji granatowej nie była traktowana w trakcie II wojny światowej automatycznie jako forma współpracy z okupantem.


Reklama


Po pierwsze w znaczniej mierze była ona przymusowa (o tym jak wyglądał werbunek pisałem w innym artykule). Po drugie przynajmniej w teorii polscy funkcjonariusze stali na straży prawa i porządku. Niemcy powierzyli im między innymi służbę patrolową, kierowanie ruchem drogowym, zwalczanie przestępczości pospolitej czy inwigilację półświatka.

Kolaboracja szansą na awans

Oczekiwano od nich także wykonywania konkretnych zadań zlecanych przez władze okupacyjne. Właśnie tutaj pojawiało się duże pole do nadużyć dla nadgorliwych.  

Granatowy policjant kierujący ruchem ulicznych w Krakowie (domena publiczna).
Granatowy policjant kierujący ruchem ulicznych w Krakowie (domena publiczna).

Doktor Maciej Korkuć w tekście zamieszczonym w pracy zbiorowej Policja granatowa w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945 podkreśla, że tacy ludzie:

(…) w aktywnej służbie na rzecz Niemców upatrywali awansu, względnie możliwości wzbogacenia się. Byli i tacy, którzy pod opieką okupanta czuli się niemal bezkarni, korzystając z tego zakresu władzy, jaką nad społeczeństwem dali im Niemcy.

Niemcy kierowali bowiem granatowych policjantów również do zwalczania nielegalnego handlu żywnością, ścigania osób ukrywających się przed wywózką na roboty przymusowe, pilnowania granic gett, wyłapywania ukrywających się po „aryjskiej” stronie Żydów, a nawet wykonywania egzekucji na więźniach.

Udział w egzekucjach

Doktor Jacek Andrzej Młynarczyk w tekście Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy, opublikowanym na łamach wydawanego przez IPN czasopisma „Pamięć i Sprawiedliwość” podaje, że:


Reklama


Jedna z takich egzekucji miała miejsce 12 lutego 1941 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie, gdzie oddział polskiej policji rozstrzelał kobietę, która została skazana za morderstwo na volksdeutschu.

Latem 1941 roku granatowi policjanci rozstrzelali dwunastu Polaków skazanych za nielegalne posiadanie broni. 17 listopada 1941 roku doszło do pierwszej w Warszawie egzekucji Żydów, którzy uciekli z getta, z udziałem 32 polskich policjantów.

O realiach życia podczas II wojny światowej przeczytacie w nowej książce przygotowanej przez zespół magazynu WielkaHISTORIA.pl – Okupowana Polska w liczbach (Bellona 2020)..

Podobne akcje wywoływały silny sprzeciw u ogółu mundurowych, dlatego w marcu 1942 roku Niemcy oficjalnie zakazali wykorzystywania funkcjonariuszy Policji Polskiej przy przeprowadzaniu egzekucji. Mimo wszystko nadal zdarzały się takie sytuacje.

Ściganie ukrywających się Żydów

Inną czarną kartą w historii policji granatowej był czynny udział niektórych jej funkcjonariuszy w prowadzonej przez Niemców operacji ścigania i eksterminacji ludności żydowskiej oraz romskiej. Szczególnie złą sławą okryli się volksdeutsch Kazimierz Nowak i stworzony przez niego Oddział Pościgowy Policji (Jagdkommando).

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Składająca się z 90 ludzi (10 Niemców i 80 Polaków) formacja działała od lutego do maja 1943 roku na terenie powiatu miechowskiego. Według zachowanych źródeł (w tym raportów AK) jej członkowie dokonali około 300 mordów.

Po rozwiązaniu jednostki Nowak i część jego ludzi wzięli udział w pacyfikacjach wsi Nasiechowice, Pojałowice i Zagaje Zarogowskie. Krwawa działalność zbrodniarza sprawiła, że podziemny sąd wydał na niego wyrok śmierci. Podczas przeprowadzonej w czerwcu 1943 roku akcji likwidacyjnej volksdeutsch został ciężko ranny i zmarł później w szpitalu.


Reklama


Oddział Nowaka nie był jedyną tego typu grupą terroryzującą ludność Generalnego Gubernatorstwa. Podobne powstały również w Częstochowie oraz Radomiu.

Jak podaje doktor Młynarczyk „miały one przeczesywać okolicę i samodzielnie mordować schwytanych Żydów bądź też przekazywać ich policji niemieckiej. Szczególnie wyróżnił się oddział polskiej policji z Radomia, który w ramach swej działalności zamordował 40 zbiegłych Żydów”.

Ulotka  opublikowana przez Kierownictwo Walki Cywilnej w Krakowie. Na czarnej liście nie mogło zabraknąć nazwiska Kazimierza Nowaka (domena publiczna).
Ulotka opublikowana przez Kierownictwo Walki Cywilnej w Krakowie. Na czarnej liście nie mogło zabraknąć nazwiska Kazimierza Nowaka (domena publiczna).

Co dziesiąty był zdrajcą

Kolejnymi przejawami jawnej kolaboracji granatowych policjantów z okupantem były także szmalcownictwo, nadgorliwość przy wyłapywaniu osób mających trafić na roboty przymusowe czy uniemożliwianie – nielegalnego w świetle okupacyjnego prawa – dowozu przez rolników żywności do miast.

Bardzo trudno określić dokładną skalę kolaboracji w szeregach Policji Polskiej. Adam Hempel, autor klasycznej już pracy Pogrobowcy klęski. Rzecz o policji „granatowej” w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945 szacował, że wynosiła ona około 10%. Biorąc pod uwagę, że od końca 1939 do końca 1944 roku przez formację przewinęło się od 16 000 do 18 000 ludzi daje to co najmniej 1600 zdrajców.

O tym, że kolaboracja granatowych policjantów nie była zjawiskiem marginalnym najlepiej świadczy długa lista wyroków podziemnych sądów, jakie publikował konspiracyjny „Biuletyn Informacyjny”. Przykładowo w czerwcu i lipcu 1943 roku Cywilny Sąd Specjalny Okręgu Warszawskiego skazał na śmierć pięciu funkcjonariuszy. Kolejnych dwóch otrzymało nagany. A informowano jedynie o tych wyrokach, które już zostały wykonane.

Nawet co trzeci policjant pomagał podziemiu

Na drugim krańcu spektrum postaw znajdowali się policjanci, którzy podjęli czynną współpracę z podziemiem niepodległościowym. Tych z kolei zdaniem Hempla mogło być od 20 do 30%. Tacy ludzie byli szczególnie cenni dla Związku Walki Zbrojnej a później Armii Krajowej.


Reklama


Dzięki swojej pozycji mogli na przykład przechwytywać donosy i anonimy wysyłane do władz okupacyjnych. Jak podkreśla profesor Henryk Ćwięk w stolicy utworzono „pod kierownictwem mjr. Bolesława Buyko specjalną komórkę złożoną z ludzi zaufanych, których rozsyłano natychmiast po otrzymaniu takich listów pod zagrożone adresy”.

Patriotycznie nastawieni oficerowie „instruowali podległych funkcjonariuszy o konieczności sabotowania zarządzeń władz wymierzonych w interes społeczeństwa polskiego”.

Zdaniem Hempla od 20 do nawet 30 granatowych policjantów współpracowało z podziemiem. Na zdjęciu funkcjonariusz zatrzymuje mężczyznę wskakującego do tramwaju (domena publiczna).
Zdaniem Hempla od 20 do nawet 30 granatowych policjantów współpracowało z podziemiem. Na zdjęciu funkcjonariusz zatrzymuje mężczyznę wskakującego do tramwaju (domena publiczna).

Granatowi policjanci zdobywali również cenne informacje wywiadowcze. Pomagali w przygotowywaniu akcji dywersyjnych, likwidacji konfidentów czy ataków na niemieckie urzędy.

Na koniec wypada wspomnieć o wynikach pracy Komisji Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjnej dla byłych funkcjonariuszy Policji Polskiej, powołanej w sierpniu 1945 roku przez komunistyczne władze. Do końca października 1948 roku rozpatrzyła ona sprawy około 9000 funkcjonariuszy, którzy wystąpili o oczyszczenie swojego imienia. Rehabilitacji odmówiono jedynie w 556 przypadkach (6% wszystkich).

Przeczytaj również o zarobkach i cenach w Polsce podczas wojny. Pensje spadły o ponad 90%, cena cukru wzrosła o 7000%


Reklama


****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Okupowana Polska w liczbach (Bellona 2020)To wspólna publikacja autorstwa członków zespołu portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca realia życia Polaków w latach II wojny światowej.

Prawdziwy obraz życia w okupowanej Polsce

Bibliografia

  1. Jochen Böhler, Robert Gerwarth, Jacek Młynarczyk, Waffen SS, Znak Horyzont 2019.
  2. „Biuletyn Informacyjny” 1943.
  3. Henryk Ćwięk, Polska Policja Generalnego Gubernatorstwa w okupacyjnym systemie bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy, „Przegląd Policyjny” 2021, nr 3 (143).
  4. Adam Hempel, Pogrobowcy klęski. Rzecz o policji „granatowej” w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945, Wydawnictwo Naukowe PWN 1990.
  5. Maciej Korkuć, Niemiecka Polnische Polizei. Historyczny i państwowo-prawny kontekst funkcjonowania granatowej policji w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, [w:] Policja granatowa w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, red. Tomasz Domański i Edyta Majcher-Ociesa, IPN 2019.
  6. Jacek Andrzej Młynarczyk, Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1 (14).
Autor
Rafał Kuzak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.