Małpa na Drzwiach Gnieźnieńskich. Po co ją tam umieszczono?

Była tam zawsze, odkąd tylko wspaniałe odrzwia odlano z brązu za czasów Mieszka III Starego. Aż trudno uwierzyć, że przez tyle stuleci nie zwracano na nią uwagi.

Drzwi Gnieźnieńskie uchodzą jednogłośnie za najcenniejszy zabytek sztuki romańskiej w Polsce. Wykonano je około roku 1175. Nie jest znana tożsamość fundatora wspaniałego zabytku (książę Mieszko? arcybiskup gnieźnieński?), a tym bardziej personalia artysty.


Reklama


Odlane z brązu, ważące łącznie ponad tonę skrzydła, zawierają osiemnaście scen z życia misjonarza Wojciecha. Ilustrują zdarzenia od jego narodzin w Libicach, aż po brutalną śmierć na wyprawie do Prus w 997 roku i złożenie zwłok w katedrze – za tymi właśnie drzwiami.

Smok, gryf… i naczelny

Poszczególne wyobrażenia z Drzwi Gnieźnieńskich reprodukowano i komentowano tysiące razy. Otacza je olbrzymia literatura naukowa. A jednak jeden szczegół przez ostatnie stulecia zupełnie umykał uwadze widzów.

Wyobrażenie małpy na drzwiach gnieźnieńskich.

Kwatery drzwi oplecione są ornamentem, bordiurą. Zawiera ona podstawowy motyw roślinny, ale jest też ozdobiona szeregiem różnorakich stworzeń – mitologicznych i zupełnie realnych. Można wypatrzeć wilka, gryfa, smoka, centaura… Zdaniem Joanny Łenyk-Barszcz najciekawsza jest jednak postać małpy.

Pierwsza polska małpa

Autorka książki Tajemnice dzieł sztuki wyjaśnia, że jest to „jedyny oprócz człowieka przedstawiciel rzędu naczelnych wyrzeźbiony w metalowych kwaterach”. Stanowi wyjątek na samych drzwiach, ale też w sztuce państwa Piastów ogółem.


Reklama


W polskiej sztuce romańskiej próżno szukać wcześniejszych wizerunków innych naczelnych niż człowiek. Czy więc makak (nazwijmy go na razie w ten sposób) z Drzwi Gnieźnieńskich jest pierwszym przedstawieniem małpy w polskiej ikonografii? Pierwsza polska małpa?!

Na stworzenie umieszczone przy czwartej kwaterze lewych drzwi (ukazującej nocną modlitwę Wojciecha) jako pierwszy zwrócił uwagę krakowski historyk sztuki, prof. Tomasz Węcławowicz. Stało się to… dopiero w 1997 roku, osiem stuleci po powstaniu zabytku!

Artykuł powstał w oparciu o książkę Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza pt. Tajemnice dzieł sztuki. Ukazała się ona właśnie nakładem Wydawnictwa Fronda.

To nie mógł być przypadek

Nie znaczy to jednak, że małpa nigdy nie budziła zainteresowania. Fundator drzwi i jego otoczenie musieli zdawać sobie sprawę z jej symboliki i znaczenia. Trudniej odtworzyć ten sens tyle epok później.

Jak słusznie zauważa Joanny Łenyk-Barszcz wyobrażenia małp były rzadkie nie tylko w piastowskiej Polsce, ale też w całym chrześcijańskim świecie. Jeśli mimo to twórca drzwi gnieźnieńskich ukazał tak egzotyczne zwierzę, to nie zrobił tego raczej bez powodu.


Reklama


Najbardziej człowiecza małpa

Autorka książki Tajemnice dzieł sztuki zwraca uwagę, że Arystoteles wyróżniał trzy odmiany małp i tę typologię przejęło od niego średniowiecze. Pisał o makakach, koczkodanach i pawianach.

„Małpa z Drzwi Gnieźnieńskich posiada cechy pierwszego z tych rodzajów, makaka” – podkreśla autorka.

Drzwi gnieźnieńskie (fot. Tomasz Fedor, lic. CC-BY-SA 2,5).

Można przypuszczać, że artysta wybrał ten wariant, bo z wyglądu najbardziej przypominał człowieka. A tym samym nadawał się – zgodnie z treścią bestiariuszy i innych dzieł epoki – do ukazania w roli symbolu grzechu. W Tajemnicach dzieł sztuki czytamy:

Małpa jedząca winogrona, umieszczona tuż przy modlącym się mężczyźnie, to, jak pisze profesor Węcławowicz, symbol grzesznego człowieka, który karmi się nauką Chrystusa, to uosobienie decyzji grzesznego Wojciecha, aby służyć Bogu.

Przeczytaj też o „twierdzy” templariuszy w Polsce. Na całym świecie nie ma drugiego takiego budynku.

Sekrety kryjące się za wielkimi dziełami kultury

Bibliografia

Autor
Kamil Janicki
8 komentarzy

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.