Niemcy przejęli w 1939 roku archiwum polskiego wywiadu. Skutki były opłakane

Strona główna » II wojna światowa » Niemcy przejęli w 1939 roku archiwum polskiego wywiadu. Skutki były opłakane

Po zajęciu Warszawy Niemcy odkryli w Forcie Legionów kompletne archiwum polskiego wywiadu. Dzięki znalezionym dokumentom naziści aresztowali setki agentów Dwójki działających przed wojną na terenie III Rzeszy. Była to jedna z największych porażek w historii naszych tajnych służb. Jak do niej doszło?

Wciąż trwają spory historyków na temat tego, jak dokładnie Niemcy przejęli archiwum Dwójki. Było ono przechowywane w Forcie Legionów, dawnej części umocnień zbudowanych przez Rosjan wokół Warszawy.


Reklama


Wywiad zapomniał o swoim archiwum?

Po odzyskaniu niepodległości Polacy część konstrukcji wyburzyli, ale akurat fort Włodzimierz — nazwany teraz Fortem Legionów — pozostał cały i przeznaczono go na składnicę akt wojskowych. Archiwum Oddziału II było tylko częścią wielkiej kolekcji wojskowych dokumentów, ale najbardziej istotną — zawierało przecież ogrom wrażliwych danych, w tym dossier agentów.

Niestety, jak pisze historyk Aleksander Woźny, referat archiwalny Dwójki do 1 września 1939 roku nie otrzymał żadnych instrukcji odnośnie do losu zgromadzonych zasobów tych niezwykle ważnych, tajnych dokumentów. Trudno w to uwierzyć, ale im bliżej było wojny, tym mniej uwagi poświęcano archiwum.

Wnętrze magazynu z aktami.Centralnego Archiwum Wojskowego w Forcie Legionów. Przechowywano tam również akta wywiadu (domena publiczna).
Wnętrze magazynu z aktami.Centralnego Archiwum Wojskowego w Forcie Legionów. Przechowywano tam również akta wywiadu (domena publiczna).

Oddział II, zajęty aferą Sosnowskiego, roszadami personalnymi, postawieniem w marcu w stan czujności, po prostu zlekceważył sprawę, wystawiając wielu ludzi i ich rodziny na niebezpieczeństwo. Gdy trwały już walki o Warszawę, w chaosie najwyraźniej zapomniano o cennych dokumentach.

Przypadkowe okrycie?

Warszawa skapitulowała 27 września. Niemcy weszli do miasta i natychmiast zaczęli szukać materiałów Oddziału II SG. Mieli już nauczkę sprzed pół roku, kiedy szefostwo czechosłowackiego wywiadu zdołało dosłownie w ostatniej chwili oddać swoje cenne dokumenty Brytyjczykom.


Reklama


Mieli też nauczkę z Bydgoszczy, gdzie zastali puste szafy i wizytówkę Żychonia. Dokumentów szukały specjalne grupy Abwehry. Jak pisze Oskar Reile, w siedzibie Oddziału II „szafę po szafie otwierali specjaliści. Prawie wszystkie były puste”. Znaleziono głównie mało istotne informacje na temat samej Rzeszy.

Reszta opowiadania Reilego brzmi wręcz niewiarygodnie. Otóż kapitan Abwehry nazwiskiem Bulang pewnego dnia wybrał się na spacer, który zaprowadził go do Fortu Legionów.

Artykuł stanowi fragment książki Andrzeja Brzezieckiego pt. Wielka gra majora Żychonia. As wywiadu kontra Rzesza (Wydawnictwo Literackie).
Artykuł stanowi fragment książki Andrzeja Brzezieckiego pt. Wielka gra majora Żychonia. As wywiadu kontra Rzesza (Wydawnictwo Literackie).

Na miejscu, wiedziony wrodzoną ciekawością, zajrzał do środka i oniemiał, gdyż: „w dużym pomieszczeniu na wielu zapełnionych regałach leżały wielkie paki z napisami: «Attaché wojskowy w Tokio», «Attaché wojskowy w Rzymie i w Paryżu», «Ekspozytura Bydgoszcz»”.

Według Reilego trzeba było aż sześciu ciężarówek, by wywieźć ów szpiegowski skarb. Oczywiście wkrótce każda paczka i każda teczka zostały dokładnie przeanalizowane, co „doprowadziło do aresztowania ponad stu osób, które pracowały dla polskiego wywiadu”.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Wersja Waltera Schellenberga

Inną wersję przedstawił w swych wspomnieniach Walter Schellenberg, zastępca szefa kontrwywiadu SD. Zgodnie z jego relacją to właśnie służba bezpieczeństwa — a dokładnie Einsatzkommando 2/IV (druga jednostka Einsatzgruppe IV) — na początku października 1939 roku dotarła pierwsza do Fortu Legionów.

Niemcy już na długo przed inwazją przygotowywali swoje Einsatzgruppen (grupy operacyjne) do działania za linią frontu; miały one zwalczać na tyłach wszelkie przejawy oporu, „odpowiadały za rekwizycję broni i zatrzymanie osób podejrzanych, a także za zabezpieczenie archiwaliów cywilnych i wojskowych”.


Reklama


Aleksander Woźny, wspomniany już polski badacz dziejów Oddziału II, jest zdania, że to właśnie Walter Schellenberg, a nie skłonny do koloryzowania swych wspomnień Oskar Reile, napisał prawdę. Trudno powiedzieć, z czego wzięły się rozbieżności, być może to efekt rywalizacji obu niemieckich służb wywiadowczych, z której ostatecznie, po upadku admirała Wilhelma Canarisa w 1944 roku, zwycięsko wyszło SD.

Blisko sto wagonów dokumentów

Tak czy inaczej, obie historie zawierają clou sprawy: dokumenty, w olbrzymiej ilości, zostały pozostawione przez Polaków, Niemcy do nich dotarli i wszystko skończyło się tragicznie dla współpracowników polskiego wywiadu. Schellenberg wspominał potem, że „ilość informacji, zebrana przez Polaków, a dotyczących zwłaszcza produkcji zbrojeniowej Niemiec, była zdumiewająca”.

Fort Legionów na zdjęciu z okresu międzywojennego (domena publiczna).
Fort Legionów na zdjęciu z okresu międzywojennego (domena publiczna).

W Forcie Legionów zalegały również akta personalne oficerów, w tym służących w Oddziale II. To też był nie lada skarb. Ponadto w ręce okupanta dostały się dokumenty radiowywiadu, także te związane z pracami nad złamaniem kodu Enigmy, a wśród nich informacje o matematykach próbujących pokonać niemiecką maszynę szyfrującą. Szczęśliwie byli oni już wtedy we Francji, poza zasięgiem gestapo.

Okupant przechwycił też między innymi dokumenty Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, akta oddziałów Sztabu Głównego, papiery gabinetu ministra spraw wojskowych, różnych instytucji naukowo-badawczych i zakładów zbrojeniowych…

Niemcy potrzebowali aż blisko stu wagonów, by cały ten materiał wywieźć.


Reklama


Setki aresztowany

Wśród akt Oddziału II najbardziej istotna była kartoteka z danymi współpracowników. Niemcy schwytali stu agentów wywiadu strategicznego i kilkuset wywiadu płytkiego. Aleksander Woźny pisze, że ludzi tych „gestapo aresztowało w domach, miejscach pracy i jednostkach Wehrmachtu na wszystkich frontach II wojny światowej”.

Jedną z „ofiar Fortu Legionów” był bliski współpracownik majora Jerzego Sosnowskiego, Günther Rudloff. Przed wojną wyszedł on obronną ręką z niemieckiego procesu Sosnowskiego, gdyż polski szpieg, kierując się honorem, zdołał go uchronić w trakcie przesłuchań. Śledztwo, wszczęte przeciw niemu na podstawie zeznań jednej z agentek Polaka, zostało w 1935 roku umorzone.

Teraz Niemcy poznali prawdę. Innymi słowy, Rudloff miał się dobrze, ale tylko do grudnia 1939 roku, kiedy to został aresztowany i trafił do berlińskiego więzienia Tegel, gdzie pozwolono mu na honorowe wyjście z sytuacji: w lipcu roku 1941 popełnił samobójstwo. (…)

Skazani na ścięcie toporem

Jak już wspomniano, według Reilego podobny los spotkał ponad setkę Polaków i Niemców współpracujących z Oddziałem II. Inne źródło podaje, że aż czterystu trzydziestu Niemców związanych z polskim wywiadem trafiło na salę sądową. Aresztowano także agentów pocztowców i kolejarzy związanych z operacją „Wózek” (więcej na jej temat przeczytacie w tym artykule).

Kapitan Jan Żychoń. Zdjęcie wykonane przez 1936 roku (domena publiczna).
Wielu aresztowanych przez Niemców było współpracownikami kapitana Jana Żychonia. Zdjęcie wykonane przez 1936 roku (domena publiczna).

Na ścięcie toporem skazani zostali między innymi kaszubscy działacze Piotr Gostomski, Antoni Schröder i Leon Cyra. Stracony został także szczeciński nauczyciel Maksymilian Golisz. O szczęściu mógł mówić kapitan Stefan Śliwiński, jeden z ludzi Żychonia odpowiedzialnych za akcję „Ciotka”: w 1944 roku dostał dożywocie. Inni „ciotkarze” stracili życie podczas przesłuchań gestapo.

O losie współpracowników Żychonia rozstrzygały najczęściej Sąd Wojenny Rzeszy albo powstały w 1934 roku Trybunał Ludowy — od wyroków tej drugiej instytucji nie przewidziano możliwości odwołania.

Przeczytaj również o jednym z największych sukcesów przedwojennego polskiego wywiadu. Niemcy nic nawet nie podejrzewali


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Andrzeja Brzezieckiego pt. Wielka gra majora Żychonia. As wywiadu kontra Rzesza. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Prawdziwa historia asa przedwojennego polskiego wywiadu

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej.Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Andrzej Brzeziecki
4 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.