Pierwsi polscy rycerze. Jak walczyli i w co byli uzbrojeni?

Strona główna » Średniowiecze » Pierwsi polscy rycerze. Jak walczyli i w co byli uzbrojeni?

W dobie rozbicia dzielnicowego wojska polskie niewiele już miały wspólnego z epoką Mieszka I czy Bolesława Chrobrego. Dawna książęca drużyna, będąca na całkowitym utrzymaniu i wyposażenia władcy kilkutysięczna zawodowa elita sił zbrojnych, należała do przeszłości. Zastąpiła ją nowa warstwa społeczna: rycerstwo.

Nowa drużyna książęca lub możnowładcza ograniczała się zazwyczaj do kilkunastu, góra kilkudziesięciu wojaków, odgrywających bardziej rolą przybocznej gwardii niż elity wojska. Natomiast od czasów Kazimierza Odnowiciela, czyli od połowy XI wieku, podstawą armii piastowskiej było rycerstwo, zaopatrzone systemem lennym w ziemię, gródki i włości.


Reklama


Rycerze, którzy nie byli już wojskiem zaciężnym, lecz wasalną warstwą wojów, mieli obowiązek stawać na każde wezwanie władcy z rodu Piastów, sprawującego rządy w państwie polskim.

Nie trzeba chyba podawać, że liczba poszczególnych armii książęcych, a co za tym idzie, również kadry urzędniczo-wojskowej, zwiększała się wraz z rozbiciem dzielnicowym. Po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku proces ten uległ intensyfikacji i postępował nieustannie przez prawie dwa stulecia.

Wprowadzenie nowej organizacji wojska i społeczeństwa wiąże się z postacią Kazimierza Odnowiciela i z odbudową po upadku tak zwanego pierwszego państwa Piastów.

Początek rodów rycerskich

Wobec krzepnięcia już w coraz większym stopniu praktyki dziedziczenia funkcji rycerza, powstawały rycerskie rody, jak np. Awdańców, Łabędzi, Lisów, Pałuków, Nałęczów i innych, posiadające własne włości nieraz w odległych od siebie dzielnicach.

Sytuacja ta rodziła potencjalne zagrożenie przeważania u przedstawicieli tych rodów solidarności rodowej nad lojalnością wobec swego władcy. Nic zatem dziwnego, że do głosu w tym okresie zaczęło coraz bardziej dochodzić możnowładztwo, które nieraz decydowało o obsadzie książęcych tronów w poszczególnych dzielnicach.


Reklama


W tym też czasie wojsko polskie przeszło znaczące zmiany w dziedzinie uzbrojenia, wyposażenia i struktury organizacyjnej.

Rynsztunek polskiego rycerza

Najmożniejszy, ciężkozbrojny rycerz polski z przełomu XII i XIII wieku uzbrojony był tak jak dawniej w ciężką włócznię, długości ok. 2 metrów, u książąt i możnych często z przytwierdzonym poniżej grotu proporczykiem, prosty obosieczny miecz, krótszy jednak od swoich późnośredniowiecznych odpowiedników, osiągający długość dochodzącą do ok. 1 metra, topór bojowy, dodatkowo też puginał lub sztylet.

Niekiedy mógł już wówczas używać broni obuchowej, przejmowanej pod wpływem kontaktów zbrojnych z nomadami.

Tekst stanowi fragment książki Artura Foryta pt. Zawichost 1205. To nowa pozycja z kultowej serii Historyczne Bitwy wydawnictwa Bellona.

U najlepiej opancerzonych rycerzy kolczuga przykrywała niemal całe ciało. Pancerz chroniący korpus, ręce i uda zakładany był na skórzany bądź wojłokowy kaftan albo też pikowaną przeszywanicę.

Uzupełnieniem uzbrojenia ochronnego był kolczy kaptur i takież rękawice i nogawice. Waga takiej zbroi dochodziła niekiedy do 20 kg (w podstawowej wersji ok. 10 kg), co i tak stanowiło dużo mniej niż późniejsza pełna zbroja płytowa, ważąca ponad 50 kg.

Rycerskie kolczugi

Produkcja takiej kolczugi była czasochłonna i materiałochłonna, a jej cena musiała też być odpowiednio wysoka. Wcześniej, tj. na przełomie X i XI wieku, brak było na ziemiach polskich odpowiednio wyspecjalizowanych ośrodków kowalsko-płatnerskich, zapotrzebowanie na uzbrojenie ochronne pokrywały zatem import lub zbroje zdobyte jako łupy wojenne.

Jednak w XII i XIII wieku istniały już w Polsce liczne osady służebne, zajmujące się produkcją, przeróbką i naprawą uzbrojenia ochronnego. Żelaza dostarczała natomiast licznie występująca na terenie państwa Piastów powierzchniowa ruda darniowa. Jej pokłady występowały także na obszarze Sandomierszczyzny. (…)


Reklama


Właściwie wykonana kolczuga pozwalała na stosunkowo dużą swobodę ruchów. Mogła też skutecznie powstrzymać cios mieczem lub pchnięcie włócznią, stanowiła też nie najgorszą ochronę przed strzałą (rzadziej bełtem z kuszy) dzięki zbieganiu się połączonych ze sobą metalowych kółek w momencie uderzenia, tworzących wówczas w tym miejscu zwartą powierzchnię powstrzymującą przed przebiciem lub rozerwaniem, a tym samym zranieniem rycerza.

Najznaczniejsi rycerze, zwłaszcza książęta lub możnowładcy, mogli nawet ochraniać kolczymi nogawicami czy rękawicami nogi i dłonie. Mniej zamożni wojacy musieli jednak zadowolić się skromniejszą kolczugą, zastępowaną też niekiedy pancerzem łuskowym, lamelkowym lub zbrojnikowym.

Śpiący rycerze w kolczugach na francuskiej miniaturze z XIII wieku.
Śpiący rycerze w kolczugach na francuskiej miniaturze z XIII wieku.

Stosowano też dodatkowe elementy ochronne, takie jak przedramienniki, naramienniki czy nagolenniki, co ciekawe, często wykonane z wyprawionej skóry zamiast metalu.

Hełmy w średniowiecznej Polsce

Poza kolczym kapturem dopełnieniem ochrony głowy był hełm, najczęściej typu kopulastego lub kopulasto-stożkowego, złożony z jednego lub kilku części blachy połączonej nitami. Często zaopatrzony był on też w nosal, chroniący część twarzową.


Reklama


Natomiast hełmy typu garnczkowego, zasłaniające częściowo lub całkowicie twarz, które coraz bardziej upowszechniały się na Zachodzie pod wpływem krucjat, w Polsce pojawiły się, jeśli sądzić na podstawie ikonografi i w postaci pieczęci Piastów, dopiero w latach trzydziestych XIII stulecia. Można jednak uznać, że nie był to typ ochrony głowy, który zyskał popularność w księstwach Piastów.

Tarcze polskich rycerzy

Najpopularniejszą ochroną, stosowaną zarówno przez jazdę, jak i piechotę, była oczywiście tarcza, kształtu okrągłego, owalnego lub migdałowatego, drewniana, obciągnięta skórą i wzmocniona po bokach i środku żelazem.

Uzbrojenie polskich rycerzy z XIII wieku na rysunku Jana Matejki.
Uzbrojenie polskich rycerzy z XIII wieku na rysunku Jana Matejki.

Jeździec w czasie przemarszów zawieszał ją na plecach lub przyczepiał do końskiego siodła, często jednak obowiązek noszenia za rycerzem tarczy spoczywał na jego giermku, co uwydatnia nazwa stosowana na jego określenie w tekstach średniowiecznych – scutiferus – czyli właśnie nosiciel tarczy.

Do walki rycerz przytwierdzał tarczę do lewej ręki w ten sposób, aby wraz ze zgiętym pod kątem prostym ramieniem i przedramieniem tworzyła jedną powierzchnię, jednocześnie nie utrudniając rycerzowi kierowania lewą dłonią wierzchowcem. Do tej sztuki przydatne były również ruchy ciałem jeźdźca i głos oraz odpowiednie „motywowanie” konia za pomocą ostróg.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Niełatwa hodowla wierzchowców

Hodowla i utrzymanie rumaków bojowych nie były sprawą prostą. W Polsce w przeciwieństwie do Węgier czy zwłaszcza wschodnioeuropejskich obszarów stepowych brakowało przez długi czas rozległych terenów otwartych, na których można byłoby wypasać odpowiednio liczne stada wierzchowców, zarówno tych bojowych, jak i pociągowych. Dominowała zatem hodowla przyzagrodowa.

Później, w miarę zaludniania i postępującego karczowania terenów leśnych pod zasiedlenie, uprawę czy hodowlę, sytuacja uległa nieznacznej poprawie. Mimo to szkolony rumak bojowy był i tak bardzo kosztowny, a jego cena była niekiedy równa stadu bydła. Niedobory ilościowe i jakościowe starano się jednak uzupełniać importem.


Reklama


Stosowano wówczas już powszechnie zarówno podkowy, jak i wysokie rycerskie siodła zaopatrzone w strzemiona. Pozwalało to jeźdźcowi i jego zwierzęciu znieść trudy i niedogodności przemarszu oraz walki.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Artur Foryta pt. Zawichost 1205. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Bellona w 2021 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Wspaniały triumf polskiego rycerstwa nad Rusinami

Autor
Artur Foryt
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.