Pierwsze bunty kozackie. Ukraina zapłonęła jeszcze zanim urodził się Bohdan Chmielnicki

Bezpośrednia przyczyna pierwszego buntu kozackiego tkwiła w prywatnym sporze o majątek Rokitna pomiędzy jednym z atamanów kozackich, Krzysztofem Kosińskim, a przedstawicielem wielkich rodów ruskich – księciem Januszem Ostrogskim. Na osobisty konflikt dwóch wpływowych mężczyzn nałożyły się stałe bolączki Kozaków, tym większe, że państwo nie po raz pierwszy spóźniało się z wypłatą żołdu dla rejestrowych.

Kozacy, szukający łupów i zajęcia, zaczęli grabić włości szlacheckie i królewskie oraz wyprawiać się na ziemie Turków.


Reklama


Powstanie Kosińskiego (1591-1593). Pierwszy bunt Kozaków

Na powszechnym poczuciu rozżalenia i przekonaniu o tym, że Polacy złamali obowiązujące ugody skorzystał Kosiński. Wezwał on ludzi do walki o swe prawa, a ci ochoczo chwycili za broń.

Powstanie trwało od 1591 do 1593 roku i zostało stłumione przez wojska magnackie oraz szlachtę województw ukrainnych. Warto zaznaczyć, że do oddziałów kozackich masowo przyłączali się miejscowi mieszczanie, a zwłaszcza chłopi. Ochotnicy pragnęli wyrwać się z kieratu poddaństwa i zdobyć status Kozaka, wraz z przynależnymi prawami i wolnościami.

Kozak z Siczy Zaporoskiej według Ilji Repina (domena publiczna).
Kozak z Siczy Zaporoskiej według Ilji Riepina (domena publiczna).

Ten proces był charakterystyczny dla każdego powstania, a buntujący się Kozacy zawsze mogli liczyć na wsparcie zdesperowanego pospólstwa.

Powstanie Nalewajki (1594-1596). Rebelia bez żadnych żądań?

Kolejny bunt wybuchł już w 1595 roku, kiedy na Ukrainę powróciły z Mołdawii ochotnicze oddziały kozackie pod komendą Seweryna Nalewajki.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Były to wojska prywatne, dotąd na służbie rodu Ostrogskich. Rozłożyły się jednak na leża w dobrach szlacheckich w województwie bracławskim i zaczęły wybierać z nich kontrybucje. Ponieważ ziemie te nie zostały jeszcze spacyfikowane po buncie Kosińskiego, chłopi masowo przyłączali się do zbrojnych, licząc na wyzwolenie od feudalnego ucisku.

Paradoksalnie strona kozacka nie przedstawiała w trakcie podjętych walk żadnych żądań, a powstanie miało charakter wyraźnie rabunkowy i antysystemowy.


Reklama


Ciekawostką jest fakt, że Nalewajko zaproponował królowi stworzenie na pograniczu województwa bracławskiego terytorium podległego jurysdykcji kozackiej, lecz w pełni zależnego od króla i Rzeczpospolitej. Cieszyłoby się ono autonomią, a Kozacy mogliby mieszkać tam w zamian za osłanianie państwa przed tatarskimi i tureckimi najazdami.

Rzeź, jakiej wojska koronne dokonały pod Sołonicą na Zadnieprzu późną wiosną 1596 roku zakończyła powstanie. Rzeczpospolita niezwykle surowo ukarała Kozaków za podjęty bunt. Wojsko rejestrowe zostało rozwiązane, a Kozacy utracili swoje prawa i przywileje. Na uczestników rebelii nałożono też karę banicji.

Po buncie Nalewajki na Kozaków spadły surowe represje. Na ilustracji obraz Józefa Brandta Kozak na stanowisku (domena publiczna).
Po buncie Nalewajki na Kozaków spadły surowe represje. Na ilustracji obraz Józefa Brandta Kozak na stanowisku (domena publiczna).

Poczucie siły i niepewny pokój. Kozaczyzna na początku XVII wieku

Kolejne lata to próby przywrócenia rejestru i praw przynależnych wojsku zaporoskiemu (o których pisałem szerzej w TYM tekście). Kozaczyzna brała udział we wszystkich wojnach toczonych wtedy przez Rzeczpospolitą, usiłując w ten sposób doprowadzić do cofnięcia dotkliwych represji.

Udało się to wreszcie w roku 1617 roku, gdy zawarto ugodę w Olszanicy. Do tego czasu szeregi Kozaków znacząco się rozrosły. Dowódcy wojska zaporoskiego czuli się na tyle silni, że zaczęli dążyć do objęcia kontrolą Ukrainy czy nawet do narzucenia jej w pełni swej władzy.


Reklama


W tym czasie Kozaczyzna zaangażowała się też w obronę Cerkwii prawosławnej. Emocje rozgrzewał do czerwoności również temat wypraw łupieżczych na Morze Czarne, których zaprzestania żądał król.

Rzeczpospolita nie miała zamiaru godzić się na żadne ustępstwa, co tylko pogłębiało kryzys. Do nowej konfrontacji doszło w 1625 roku. Walki, które wówczas rozgorzały nazwano powstaniem Marka Żmajły.

Powstanie Żmajły (1625). Wymuszone porozumienie

U źródeł rebelii stały zarówno kwestie religijne (Kozacy zamordowali w Kijowie wójta podejrzewanego o sprzyjanie unii brzeskiej), jak i fakt zaangażowania się Zaporożców w wewnętrzne walki na Krymie.

Hetman Stanisław Koniecpolski wprowadził na Ukrainę wojska koronne i prywatne, czym zaskoczył Kozaków oraz zmusił ich do zawarcia nowego porozumienia.

Hetman Stanisław Koniecpolski zaskoczył Kozaków (domena publiczna).
Hetman Stanisław Koniecpolski zaskoczył Kozaków (domena publiczna).

Powiększono rejestr z trzech do sześciu tysięcy ludzi. Ci, którzy się w nim nie znaleźli (wypiszczycy) mieli zachować te same prawa i przywileje co rejestrowi, ale pod warunkiem przesiedlenia się do królewszczyzn.

Poza tym położono tamę rozprzestrzenianiu się na Naddnieprzu jurysdykcji kozackiej (w miastach i na wsiach), która była solą w oku tamtejszej administracji starościńskiej i miejskiej. Wreszcie ograniczono też autonomię sądowniczą Kozaków w sprawach z ludnością niekozacką.


Reklama


Mimo zawartej ugody i skupienia energii kozackiej na walkach wewnętrznych w Chanacie Krymskim, na Ukrainie nadal wrzało.

Przeczytaj również o przyczynach powstań kozackich. Dlaczego Kozacy buntowali się przeciw królowi i Rzeczpospolitej?

Bibliografia

  1. Borowiak Albert, Powstanie kozackie 1638, Zabrze 2010.
  2. Borowiak Albert, Kozaczyzna w przededniu powstania Bohdana Chmielnickiego (1635-1648) [w:] Epoka „Ogniem i Mieczem” we współczesnych badaniach historycznych, pod red. M. Nagielskiego, Warszawa 2000.
  3. Gawęda Marcin, Powstanie kozackie 1637, Zabrze 2007.
  4. Gawroński Rawita Franciszek, Kozaczyzna ukrainna Ukraina Rzeczypospolitej Polskiej do końca XVIII wieku, Warszawa 1923.
  5. Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, pod red. Piotra Krolla, Mirosława Nagielskiego, Marka Wagnera, Zabrze 2010.
  6. Kaczmarczyk Janusz, Bohdan Chmielnicki, Wrocław‒Warszawa‒Kraków 2007.
  7. Jakowenko Natalia, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011.
  8. Serczyk Władysław Andrzej, Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 2008.
  9. Serczyk Władysław Andrzej, Na płonącej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny 1648‒1651, Warszawa 1999.
  10. Tomkiewicz Władysław, Powstanie kozackie w roku 1630, „Przegląd Powszechny”, t. 187 (1930).
  11. Wójcik Zbigniew, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989 Wójcik Zbigniew, Dzikie Pola w ogniu. Kozaczyzna w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1960.
Autor
Piotr Kroll
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.