Śmierć Zygmunta Augusta w wyobrażeniu Jana Matejki.

Pierwsze godziny po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. Jedne z najbardziej uwłaczających chwil w dziejach Polski

Strona główna » Nowożytność » Pierwsze godziny po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. Jedne z najbardziej uwłaczających chwil w dziejach Polski

Nikt nie wierzył, że Zygmunt August stoi nad grobem. A w każdym razie nikt poza nim samym. W 1571 roku król ukończył 51 rok życia. Nie był może już mężczyzną w sile wieku, ale nie uchodził też za starca. Dziwiono się więc, że gotuje się na rychły koniec.

Na początku 1572 roku zmarła znienawidzona i wygnana z kraju trzecia żona Zygmunta Augusta, Katarzyna Habsburżanka. Na dworze w najlepsze trwała dyskusja na temat nowego monarszego małżeństwa. Jeśli coś pozostawało niejasne, to tylko – z kim król planuje się potajemnie żenić.


Reklama


O względy ostatniego Jagiellona rywalizowały kobiety bez statusu i godnego pochodzenia – kochanki, które starały się owinąć go sobie wokół palca w minionych latach.

Nieliczni obrońcy majestatu władzy na gwałt starali się znaleźć Zygmuntowi Augustowi lepszą narzeczoną. Proponowano między innymi ślub z wdową po hetmanie Tarnowskim i z jedną z córek rodziny Latalskich. Wszystkie kandydatki miały cechę wspólną. To były wręcz kompromitująco słabe partie.

Piwnica odbudowanego zamku w Tykocinie
Piwnica odbudowanego zamku w Tykocinie. Stan obecny (fot. Konarski, lic. CC-BY-SA 3,0).

Fortuna ostatniego Jagiellona

Dla Zygmunta Augusta to nie był problem. Nie przyznawał się nikomu, ale porzucił nadzieje na nowe małżeństwo. Trawiony zaawansowanym syfilisem, pogrążony w postępującej paranoi i przekonany o bliskości końca, w pierwszej połowie 1572 roku myślał głównie o majątku.

Jagiellon nie odziedziczył wprawdzie po matce głowy do interesów, ale przez całe życie pławił się w luksusach i szastał pieniędzmi. Był być może największym kolekcjonerem na polskim tronie.


Reklama


Legat papieski Bernard Bongiovanni opowiadał, że monarcha „kochał się w pięknych rzeczach, jak fontanny, zegary z figurami wielkości człowieka, organy i inne instrumenty”. Poza tym ostatni Jagiellon zbierał między innymi armaty – prawdziwe i miniaturowe, których miał przynajmniej setki. Kolekcjonował też klejnoty, elementy paradnego uzbrojenia, różne wyroby złotnicze i wreszcie książki.

Nie zdążył do swoich pieniędzy

W ostatnich tygodniach życia Zygmunt August coraz mniej ufał otoczeniu i coraz bardziej obawiał się o przyszłość wspaniałej fortuny. Dlatego cały swój dobytek nakazał zgromadzić w jednym, pilnie strzeżonym miejscu.

O bogactwie Jagiellonów, sporze między Boną Sforzą i Zygmuntem Augustem, a także o losach dynastycznej fortuny pisałem w książce Damy złotego wieku.

Kronikarz Reinhold Heidenstein pisał: „Król wszystkie złote i srebrne sprzęty oraz dwieście tysięcy czerwonych złotych zebrał i w Tykocinie złożył”.

W dawnej twierdzy Gasztołdów na Podlasiu skarby miały zostać przeliczone i zinwentaryzowane. Król nie wierzył chyba nawet kontrolerom. Kiedy Warszawę opanowała zaraza, kazał się wieźć właśnie w stronę Tykocina. Nie zdążył już do swoich pieniędzy, ozdób, pięknych sprzętów. Postój nastąpił w pobliskim Knyszenie. Tam 7 lipca 1572 roku Zygmunt August „rozdzielił się z tym światem”.


Reklama


„Kochankowie jego zaraz od ciała uciekli”

Nie była to dobra śmierć. Król umierał samotny i pogardzany. „Pozmykali najpoufalsi królewscy ulubieńcy” – podaje jedno źródło. „Kochankowie jego zaraz od ciała uciekli i się stamtąd wynieśli” – dopowiada inne.

Według Światosława Orzelskiego nie znalazł się nawet nikt, kto obmyłby i przyodział królewskie zwłoki. „Taki okropny widok opuszczenia przedstawiał nieboszczyk, iż nie było czym przykryć jego nagiego trupa” – pisał kronikarz.

Śmierć Zygmunta Augusta w wyobrażeniu Jana Matejki.
Śmierć Zygmunta Augusta w wyobrażeniu Jana Matejki.

Ten sam obraz nędzy i porzucenia odmalował na kartach swojej księgi także Reinhold Heidenstein: „Wielu odbiegło od niego zaraz po śmierci i tak ciało jego zaniedbane leżało”.

Fortuna się sama nie ukradnie

Wszyscy zausznicy króla byli teraz piekielnie zajęci. Wiedzieli, że fortuna Zygmunta Augusta sama się nie ukradnie. I że kto pierwszy – ten lepszy.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Już kilka godzin po śmierci władcy z piwnic zamku zaczęły znikać wypełnione kosztownościami skrzynie. Ktoś widział, jak jedną „wynoszono po nocy”. Kolejna została „wywieziona na wozie, na którym wcześniej wożono mięso dla dworu”.

Dowódca straży królewskiej zeznał, że skradziono także jedną z największych szkatuł – tak ciężką, że potrzeba było sześciu ludzi do jej udźwignięcia. Zabrał ją nie kto inny, a Mikołaj Mniszech: doradca władcy, który wkradł się w jego łaski jako dostarczyciel cielesnych uciech. Słudzy cynicznego manipulanta wyczyścili też z wszelkich wartościowych przedmiotów królewską sypialnię.


Reklama


Tysiąc dla siostry, trzynaście tysięcy dla kochanki

Kolejna skrzynia, z trzynastoma tysiącami dukatów, trafiła w ręce kochanki króla Barbary Giżanki, podsuniętej mu jako nowe wcielenie ukochanej Barbary Radziwiłłówny. Cztery tysiące dukatów dostała inna miłośnica – Zajączkowska.

Mniszech jak gdyby nigdy nic wytłumaczył, że to spadek obiecany im od króla. I że dla ostatniej z rodu królewny Anny Jagiellonki, Zygmunt August przed śmiercią przygotował… tylko tysiąc dukatów. Kwotę śmiesznie niską, wręcz uwłaczającą.

Barbara Giżanka w wyobrażeniu Wojciecha Gersona.
Barbara Giżanka w wyobrażeniu Wojciecha Gersona.

Oczywiście żadnych dokumentów na potwierdzenie tych dyspozycji Mniszech nie był w stanie przedstawić. Ale też w ferworze rabunków nikt o nie nie prosił.

Perły królowej Barbary

Z okazji do obłowienia się skorzystała nawet angielska królowa Elżbieta I Tudor. Zachowała się korespondencja, w której monarchini zlecała swoim agentom zakupienie w Polsce wspaniałych pereł, należących niegdyś do Barbary Radziwiłłówny.


Reklama


Na rynek na pewno nie wystawili ich Jagiellonowie. Można się domyślać, że zrobiła to rodzina Mniszchów. Być może za pieniądze z tej właśnie transakcji Jerzy Mniszech będzie w stanie trzydzieści lat później zorganizować słynną Dymitriadę.

Według Kaspra Irzykowicza, dworzanina i naocznego świadka wydarzeń, na koniec w skarbie królewskim zostało tylko dziesięć tysięcy i trzy czerwonych złotych. Reszta przepadła, bo: „jedno kochankowie pobrali, drugie się kur*om rozdało”.

***

O bogactwie Jagiellonów, sporze między Boną Sforzą i Zygmuntem Augustem, a także o losach dynastycznej fortuny pisałem w książce Damy złotego wieku. Bibliografia tematu znajduje się w tej publikacji.

Zobacz wszystkie nasze artykuły o Zygmuncie Auguście

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.