Plaga analfabetyzmu wtórnego i 400 000 dzieci niechodzących do szkoły. Prawda o stanie edukacji w II RP

Tuż przed wybuchem II wojny światowej w Polsce było niespełna 800 szkół średnich. Setki tysięcy dzieci nie chodziło do szkół i nawet sanacyjni politycy zwracali uwagę na plagę wtórnego analfabetyzmu. Taka była smutna prawda o stanie polskiej edukacji w latach 30. XX wieku.

W innym artykule pisałem o tym, jak w latach 20. udało się w znacznym stopniu zmniejszyć liczbę analfabetów w odrodzonej Polsce. Wielki kryzys gospodarczy przyniósł jednak załamanie także w dziedzinie oświaty. Osiągnięcia minionej dekady w dużym stopniu zostały zaprzepaszczone.


Reklama


Tragiczna sytuacja na Kresach

W roku szkolnym 1934/35 aż 392 000 (11,3%) dzieci w wieku od 7 do 13 roku życia w ogóle nie chodziło do szkoły. Cztery lata później były to wciąż 344 000 (9,4%). Jak donosił „Miesięcznik Pedagogiczny”, sytuacja była wprost tragiczna w województwach wschodnich.

W 1936 roku na zajęciach nie pojawiała się tam aż ¼ dzieci! Na przeciwległym biegunie uplasowały się Wielkopolska oraz Śląsk, gdzie wskaźnik wnosił zaledwie 0,8%. W województwach południowych było to 7%. Dysproporcje z czasów zaborów wciąż więc się utrzymywały.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej blisko 10% dzieci objętych obowiązkiem szkolnym nie pobierało nauki (domena publiczna).
Tuż przed wybuchem II wojny światowej blisko 10% dzieci objętych obowiązkiem szkolnym nie pobierało nauki (domena publiczna).

Specjaliści podkreślali „nierównomierny rozkład absencji co do wieku”. Im uczniowie byli starsi, tym częściej brakowało dla nich miejsc w szkołach. Potwierdzają to dane Małego Rocznika Statystycznego dotyczące 1935 roku.

W całym kraju do szkół uczęszczało wówczas 88,3% siedmiolatków, ale zaledwie 73,3% trzynastolatków. Aż do wybuchu wojny problem nie został rozwiązany. I nic dziwnego, biorąc pod uwagę, że prawie połowa z 25 070 wiejskich szkół posiadała tylko jednego nauczyciela.


Reklama


Reforma jędrzejewiczowska

Dodatkowe komplikacje przyniosła przyjęta w lutym 1932 roku ustawa o ustroju szkolnictwa, a więc tak zwana reforma jędrzejewiczowska (od nazwiska ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janusza Jędrzejewicza).

Wprowadzała ona podział szkół powszechnych na cztero­, sześcio­ i siedmioklasowe, z tym że wyłącznie uczniowie, którzy ukończyli dwa ostatnie warianty mogli kontynuować naukę na poziomie średnim. Takie rozwiązanie zamykało dostęp do dalszej edukacji i sprawiało, że gimnazja i licea były placówkami elitarnymi.

Poznajcie prawdę o tym jak żyli nasi pradziadkowie dzięki książce Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020).
Poznajcie prawdę o tym, jak żyli nasi pradziadkowie w książce Przedwojenna Polska w liczbach, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.

Bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej w Polsce było tylko 789 szkół średnich, do których uczęszczało 234 000 uczniów. Dla porównania w 2018 roku w szkołach średnich uczyło się 1 150 000 osób, czyli niemal pięć razy więcej.

Należy przy tym pamiętać, że edukacja w placówkach państwowych i samorządowych tylko w teorii była darmowa. Faktycznie od rodziców oczekiwano uiszczania opłat w kwocie od 200 do 300 złotych rocznie (równowartość 2000–3000 obecnych złotych). W szkołach prywatnych, które stanowiły większość placówek, czesne było jeszcze kilkukrotnie wyższe – wynosiło od 700 do 1300 złotych.

Na zwolnienie z opłat mogło liczyć 10% najuboższych uczniów, którzy osiągali dobre wyniki w nauce. W państwowych i samorządowych placówkach czesne niższe o 50% płaciły też dzieci urzędników, nauczycieli czy zawodowych żołnierzy, co do-datkowo utrwalało nierówności społeczne.

250 000 ludzi z maturą

Ogółem, jak podaje profesor Czesław Brzoza, przez całe dwudziestolecie międzywojenne szkoły średnie ukończyło w przybliżeniu 400 000 uczniów. Z tego tylko około 250 000 zdało maturę. Wyższe uczelnie wydały z kolei blisko 83 000 dyplomów magisterskich i zawodowych.

Czy to możliwe, że przedwojenni uczniowie za mało "wkuwali" na pamięć? (domena publiczna).
Pod koniec lat 30. XX wieku do szkół średnich uczęszczało jedynie 234 000 uczniów (domena publiczna).

Najlepsze podsumowanie problemów, z jakimi borykała się przedwojenna edukacja przynosi broszura, którą w 1938 roku wydał sanacyjny Obóz Zjednoczenia Narodowego. Autorzy pracy Zagadnienie likwidacji analfabetyzmu w Polsce podkreślali, że w kraju nadal było ponad 6,5 mln ludzi nie potrafiących czytać ani pisać. Zwrócono także uwagę na plagę analfabetyzmu wtórnego.

Osoby, które ukończyły ledwie dwie lub trzy klasy szkoły powszechnej i nie miały codziennego kontaktu ze słowem pisanym szybko zapominały nawet podstaw. Prości chłopi i robotnicy mieli trudności z odczytywaniem pojedynczych zdań tekstu lub ze składaniem własnego podpisu.


Reklama


Politycy wzywali do podjęcia oddolnych inicjatyw i do pracy edukacyjnej w czynie społecznym. Kwestię mogła jednak rozwiązać wyłącznie kosztowna i masowa ingerencja państwa. Ta istotnie nastąpiła, ale dopiero w okresie PRL­u.

Przeczytaj również co prasa pisała o poziomie przedwojennej edukacji. Opinie były miażdżące

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Przedwojenna Polska w liczbach (Bellona 2020)To wspólna publikacja autorstwa członków zespołu portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca jak naprawdę wyglądało życie w II RP.

Prawda o życiu naszych pradziadków

Bibliografia

  1. Anna Brossowa, Zagadnienia wychowawcze na ogólnopolskim Kongresie Dziecka, „Miesięcznik Pedagogiczny nr 11, listopad 1938.
  2. Czesław Brzoza, Andrzej Leon Sowa, Historia Polski 1939-1945, Wydawnictwo Literackie 2006.
  3. „Mały Rocznik Statystyczny 1939”, Wydawnictwo Głównego Urzędu Statystycznego 1939.
  4. „Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej”, Główny Urząd Statystyczny 2019.
  5. Jerzy Tomaszewski, Zbigniew Landau, Polska w Europie i Świecie 1918-1939, Wydawnictwo TRIO 2005.
  6. Zagadnienie likwidacji analfabetyzmu w Polsce, Biuro Studiów i Planowania Obozu Zjednoczenia Narodowego 1938.
Autor
Rafał Kuzak
2 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.