Świątynia w Arkonie

Pogańska świątynia w Arkonie. Jak wyglądało najsłynniejsze miejsce słowiańskiego kultu?

Strona główna » Średniowiecze » Pogańska świątynia w Arkonie. Jak wyglądało najsłynniejsze miejsce słowiańskiego kultu?

W średniowiecznych źródłach pisanych można odnaleźć wiarygodne wiadomości o zaledwie siedmiu pogańskich świątyniach z obszaru Słowiańszczyzny. To miejsca kultu w Szczecinie, Wolinie, Radogoszczy, Garzu, Gutzkow, Wolgaście i wreszcie w Arkonie na Rugii. Jak podkreśla dr hab. Dariusz Sikorski, z całej tej listy tylko ostatnią Arkonę można w sposób nie budzący wątpliwości powiązać z konkretnym miejscem. Dokładnej lokalizacji (lub nawet istnienia) pozostałych świątyń badacze tylko się domyślają.

Miejsce kultu na stromym cyplu Rugii istniało być może już w wieku IX, choć zorganizowaną formę nadano mu zapewne sporo później. Ranowie czcili tutaj boga Świętowita.


Reklama


Wobec postępów brutalnej akcji chrystianizacyjnej na Połabiu, Arkona stała się w wiekach XI i XII najważniejszą słowiańską świątynią całego regionu. W 1168 roku, po długim oblężeniu, gród wpadł w ręce Duńczyków.

Jak przypomina Robert F. Barkowski w książce Rugia 1168, poświęconej tym właśnie wydarzeniom, Skandynawowie przypuścili atak z myślą o zdobyciu „legendarnych skarbów” świątynnych. Nie zawiedli się.

Rekonstrukcja wyglądu świątyni w Arkonie według Leszka Słupeckiego.
Rekonstrukcja wyglądu świątyni w Arkonie według Leszka Słupeckiego.

Świątynia pochłonięta przez fale. Co stało się z Arkoną?

Ośrodek kultowy został splądrowany i zniszczony. Jego pozostałości istniały jednak aż do czasów niemal współczesnych.

Dzisiaj relikty miejsca kultu na Rugii mogłyby stanowić bezcenne źródło wiedzy dla archeologów i historyków. Część półwyspu, na której stały niegdysiejsze zabudowania, runęła jednak do morza, podmywana przez fale. Zanim do tego doszło, w dwudziestoleciu międzywojennym prowadzono wstępne, mocno amatorskie wykopaliska archeologiczne. Ich wartość jest jednak znikoma. W efekcie badacze słowiańskiej kultury są zdani tylko na źródło pisane.


Reklama


Opis świątyni w Arkonie

Na początku XIII wieku historię zdobycia Arkony odtworzył kronikarz Saxo Gramatyk. Pisał z perspektywy kilku dekad, należy więc podejrzewać, że nie znał wszystkich szczegółów, a swoją relację podkolorował lub podciągnął pod oczekiwane schematy.

Mimo to jego opis świątyni na Rugii stanowi fascynujący dowód rozwoju kultów słowiańskich w tym późnym okresie. Dziejopis opowiadał:

Pośrodku miasta znajdował się otwarty plac, na którym stała nadzwyczaj misternie wykonana świątynia z drewna, której okazywano wielką cześć, nie tylko dlatego że wzbudzała podziw wspaniałością, lecz także dlatego że znajdował się tam w niej posąg bóstwa [Świętowita].

Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Roberta F. Barkowskiego pt. Rugia 1168. To najnowsza pozycja w kultowej serii Historyczne Bitwy.

W środku miasta znajdował się plac, na którym stała świątynia drewniana o misternej budowie, wzbudzająca cześć nie tylko wspaniałością nabożeństw, lecz boskością posągu w niej umieszczonego.

Z zewnątrz świątynia przyciągała wzrok różnymi starannie wyrzeźbionymi obrazami wspaniałej roboty, które jednakowoż były prymitywnie i niedbale pomalowane. Było tam tylko jedno wejście, lecz sama świątynia była podzielona na dwie przestrzenie, z których zewnętrzna biegła wzdłuż ścian i miała czerwony dach, podczas gdy wewnętrzna opierała się na czterech filarach i zamiast ścian miała zawieszone czerwone zasłony i ze ścianami zewnętrznymi była połączona pojedynczymi poprzecznymi belkami.

„Miał cztery głowy i tyle samo szyj”. Posąg Świętowita

„Świątynia była dziełem sztuki, pokryta płaskorzeźbami i malowidłami” – komentuje Robert F. Barkowski.

Dostęp do wnętrza miał ponoć tylko jeden długowłosy kapłan. Nawet jemu nie wolno jednak było kalać świątyni swym oddechem. „To znaczy musiał uważać, by wstrzymywać oddech, tak że za każdym razem, gdy potrzebował zaczerpnąć powietrza, musiał spieszyć do drzwi, by bóg nie został skażony tym, że jakiś człowiek oddychał w jego bliskości” – dopowiada autor książki Rugia 1168.

Najważniejszym obiektem kultu był potężny, być może nawet czterometrowy posąg bóstwa. Saxo Gramatyk pisał o nim:

Miał cztery głowy i tyle samo szyj wzbudzających zdziwienie, z których dwie zwrócone były do przodu, a dwie do tyłu; tak samo z tych dwu głów zwróconych do przodu, jak i tych dwu zwróconych do tyłu jedna patrzyła w prawo, a druga w lewo. Brody były podgolone i włosy przystrzyżone na modłę, jaka między Rugianami panowała.

W prawej ręce trzymał posąg róg zrobiony z rozmaitych kruszców. Doświadczony kapłan znający się na ofiarach raz w roku napełniał ten róg miodem i ze stanu napoju wróżył, jaka będzie obfitość przyszłorocznego plonu.


Reklama


Lewa ręka wsparta na boku tworzyła łuk. Szata sięgała aż do goleni zrobionych z różnych gatunków drewna, które były połączone z kolanami, tak że jedynie bacznie się przyglądając, można było dojrzeć miejsce ich spojenia. Stopy dotykały podłogi, lecz to, na czym posąg stał, ukryte było w ziemi.

Obok znajdowała się uprząż i siodło oraz inne wspaniałe akcesoria, wśród których podziw wzbudzał miecz, nadzwyczaj wielki, którego pochwa i rękojeść rzucały się w oczy wykonaniem ze srebra i pokryte były ozdobami znakomitej rzeźbiarskiej roboty.

Król Waldemar i biskup Absalon w zdobytej Rugii. Obraz XIX-wieczny.
Król Waldemar i biskup Absalon obalają pomnik Świętowita. Obraz XIX-wieczny.
Umocnienia Arkony. Wizualizacja na tablicy turystycznej na Rugii.
Umocnienia Arkony. Wizualizacja na tablicy turystycznej na Rugii (fot. Andreas Steingoff).

Upadek Arkony

Świątyni broniła trzystuosobowa gwardia. Nawet jej poświęcenie nie wystarczyło jednak, by odeprzeć atak przeważającego wroga.

Gdy mieszkańców Arkony przymuszono do kapitulacji, w pierwszym punkcie porozumienia kończącego walki Duńczycy zażądali „wydania posągu Świętowita i wszystkich świątynnych skarbów”.


Reklama


Wyprowadzenie figury wymagało zburzenia części budynku. „Gdy usunięto ścianę, posąg opadł na ziemię z wielkim hukiem” – pisze Robert F. Barkowski na kartach Rugii 1168. – „Saxo nie omieszkał wtrącić przy tej okazji, że z chwilą upadku posągu diabeł pod postacią jakiegoś czarnego zwierza uciekł z wnętrza świątyni i zniknął”.

Obraz walki i klęski Słowian na Rugii

Bibliografia

  • Barkowski Robert F., Rugia 1168, Bellona 2021.
  • Sikorski Dariusz A., Religie dawnych Słowian, Wydawnictwo Poznańskie 2018.
  • Sikorski Dariusz A., Świątynie pogańskich Słowian czyli o tym jak je stworzono, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia”, t. 176 (2007).
Autor
Grzegorz Kantecki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.