Pożar Notre Dame w relacjach ludzi, którzy uratowali katedrę. „Poczucie winy jest przytłaczające”

Strona główna » Historia najnowsza » Pożar Notre Dame w relacjach ludzi, którzy uratowali katedrę. „Poczucie winy jest przytłaczające”

Pierwszy telefon do straży pożarnej zostaje zarejestrowany o 18.48 w dniu 15 kwietnia 2019 roku. Cztery minuty po tym, gdy pracownikowi ochrony powiedziano, że komunikat o pożarze wskazuje, iż chodzi o poddasze nad nawą główną, a nie o zakrystię, i dwie minuty po tym, gdy pokonał trzysta wąskich stopni, otworzył drzwi i ujrzał rozszalałe piekło.

„Las” – kratownicę więźby dachowej Notre Dame, złożoną z tysiąca trzystu belek dębowych, z których większość pamięta jeszcze XIII wiek – żywcem trawią płomienie.


Reklama


W Pałacu Elizejskim prezydent kończy właśnie nagrywanie przemówienia do narodu, a kanały telewizji francuskiej szykują gorączkowo wydania specjalne, by skomentować jego zapowiedzi. Lecz nie trwa to długo. Media społecznościowe zalewa fala zdjęć i filmików przypadkowych przechodniów – najpierw widać czarny dym wydobywający się z iglicy, potem pomarańczowoczerwone płomienie liżące niebo. (…)

„Czyżby centrala przeoczyła zgłoszenie?”

„Poczucie winy” – mówi Jean-Claude Gallet, trzygwiazdkowy generał, weteran z Afganistanu, dowódca paryskiej straży pożarnej – „poczucie winy jest przytłaczające. Jak mielibyśmy zdążyć, skoro ogień już się tak błyskawicznie rozprzestrzenił? Czyżby nasza centrala przeoczyła zgłoszenie?”.

Pożar katedry Notre Dame. Stan o godzinie 19.17.
Pożar katedry Notre Dame. Stan o godzinie 19:17 (fot. Wandrille de Préville, lic. CC-BY-SA 4,0).

Prawda jest taka, że strażacy nie zawiedli i nie przeoczyli żadnego zgłoszenia. Dojazd na miejsce po pierwszym zgłoszeniu zajmuje im tylko kilka minut, ale już wtedy na ratunek dla osiemsetletniego dachu Notre Dame było – jak się zdaje – za późno. (…)

Gdy generał Gallet i jego ludzie – wśród nich podpułkownik Gabriel Plus oraz generał Jean-Marie Gontier, jego zastępca – zjawiają się na dziedzińcu przed Notre Dame, Gallet wie, że podręcznikowe zasady może wyrzucić do kosza. Jest za późno na ratowanie dachu, a na średniowieczne kamienie nie można lać nieograniczonych ilości wody. Jeśli chodzi o trzynastowieczne rozety, ciśnienie wody rozdrobniłoby je z powrotem na piasek.


Reklama


Niedługo ludzie nie będą w stanie znieść żaru

Gallet musi myśleć niestereotypowo – i szybko. Jego plan polega na zaatakowaniu pożaru jednocześnie ze wszystkich stron. Wysyła przodem grupy strażaków – wspinają się po krętych, wąskich schodach na gzyms na wysokości 44 metrów, aby podjąć próbę zajścia ognia z boku.

Uruchamia kurtynę wodną na osi północ–południe pomiędzy dachem a wieżami, aby obniżyć temperaturę i chronić dzwonnice mieszczące łącznie dziesięć gigantycznych dzwonów z brązu.

Tekst stanowi fragment książki Agnès Poirier pt. Notre Dame. Serce Paryża, dusza Francji (tłum. A. Czwojdrak, Bo.wiem/Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2022).

Prosi operatorów Colossusa, robota należącego do jednostki, półtonowego drona naziemnego wyposażonego w potężny wąż strażacki, tryskający silnym strumieniem wody o przepływie trzech tysięcy litrów na minutę, aby przygotowali go do wejścia do nawy, gdzie ma pilnować, by od spadających fragmentów płonącego dachu nie zajęły się prezbiterium i transepty.

Generał wie, że w pewnym momencie, już niedługo, jego ludzie nie będą w stanie znieść żaru i deszczu roztopionego ołowiu wewnątrz nawy. (…)

„Obok niego płacze starszy pan. Nie on jeden”

Powietrze rozbrzmiewa charakterystycznymi odgłosami pękającego drewna. Na quai de la Tournelle, gdzie w tej chwili przystanął, są już tłumy ludzi – paryżan jak on i turystów – stojących jeden przy drugim, z twarzami zwróconymi w stronę Notre Dame. Pomimo tych tłumów cisza zalegająca nad rzeką dźwięczy w uszach. Aż do godziny 19.57.

 – Iglica! Nieee!

Z tłumu podnosi się krzyk – jedno słowo: Non! Wzbija się w paryskie niebo, gdy siedemsetpięćdziesięciotonowa iglica, wykonana z ciężkiego dębu i ołowiu, wali się z hukiem, krusząc kamienne sklepienie nawy. „Przeżyję. Na własne oczy zobaczę, jak wali się iglica Notre Dame” – myśli historyk. Obok niego płacze starszy pan. Nie on jeden.


Reklama


Niszczycielski podmuch

Stojąc na wyznaczonym stanowisku przed katedrą, podpułkownik Plus nie widzi, jak zawala się iglica. Słyszy to tylko. Gdy instynktownie kieruje wzrok na fasadę, silny podmuch otwiera jednocześnie wszystkie wrota katedry, ważące po kilkanaście ton.

Wszystkim jeszcze bardziej przyśpiesza tętno – i strażakom walczącym z płomieniami, i znieruchomiałym ludziom na obydwu brzegach Sekwany, paryżanom, Francuzom, mieszkańcom innych krajów, bliskich i dalekich, wpatrzonym w ekrany telewizorów lub w wyświetlacze telefonów komórkowych.

Płonąca iglica katedry Notre Dame (fot. LEVRIER Guillaume, lic. CC-BY-SA 4,0)
Płonąca iglica katedry Notre Dame (fot. LEVRIER Guillaume, lic. CC-BY-SA 4,0).

Miliony ludzi na całym świecie łączą się we wspólnym strachu i grozie. Wydarzenia zdają się jeszcze nabierać tempa. Właśnie minęła dwudziesta. Przybyli prezydent i jego żona Brigitte. Orędzie telewizyjne odwołane. Francji zależy w tej chwili tylko na Notre Dame.

W prefekturze policji na drugim końcu dziedzińca przed katedrą sala konferencyjna na parterze przeistoczyła się w centrum dowodzenia. Jest większość członków rządu – od premiera do ministra kultury, jest prefekt policji, przewodniczący Zgromadzenia Narodowego, jest prokurator, mer Anne Hidalgo, arcybiskup Paryża monsignor Michel Aupetit, jego wikariusz generalny Benoist de Sinety oraz rektor katedry ksiądz Patrick Chauvet. Z niecierpliwością wyczekują briefingu generała Galleta. (…)


Reklama


„Batalion historyków” ratuje bezcenne skarby

Wszyscy [eksperci odpowiedzialni za opiekę nad Notre Dame i w szaleńczym pośpiechu zmierzający w stronę miejsca pożaru] myślą tylko o jednym: ocalić skarbiec Notre Dame i tyle relikwii, dzieł sztuki i zabytkowych obrazów znajdujących się w katedrze, ile tylko zdołają.

Batalion historyków, wyposażonych w hełmy strażackie, dzieli się na dwie grupy. Pierwsza, wspierana przez strażaków, będzie wynosić dzieła sztuki – i te ze skarbca koło zakrystii, i te znajdujące się w głębi katedry.

Druga utworzy żywy łańcuch, poczynając od zakrystii aż do ogrodu u stóp szybujących łuków oporowych. Prefabrykaty ułożone tam w związku z pracami konserwatorskimi posłużą jako doraźny magazyn dzieł sztuki pod czujnym okiem BRI, elitarnej policyjnej jednostki dochodzeniowo-interwencyjnej, uzbrojonej po zęby.

Gaszenie pożaru katedry Notre Dame
Gaszenie pożaru katedry Notre Dame (fot. Cangadoba, lic. CC-BY-SA 4,0).

Tymczasem w zakrystii, brodząc po łydki w wodzie, Marie-Hélène Didier podchodzi do drewnianej szafy, w której wisi tunika św. Ludwika. Król Ludwik IX, od czasu swojej kanonizacji w 1297 roku zwany Świętym, miał podobno na sobie ten prosty lniany ubiór, gdy w 1239 roku przywiózł z Bizancjum do Paryża koronę cierniową Jezusa, zapłaciwszy za nią fortunę.

Marie-Hélène zabiera też bicz św. Ludwika – francuski władca jako pobożny katolik miał w zwyczaju biczować się. Jej koledzy chodzą od jednej oszklonej ekspozycji do drugiej, tłukąc szkło i wyważając zamki, jeśli trzeba. Laurent Prades i kapelan Fournier są znacznie bliżej płomieni – w głębi katedry, za absydą w kaplicy Notre-Dame des Sept ­Douleurs.


Reklama


Nawę niczym gigantyczne czarne bierki zasypały spalone belki, przez wielką dziurę w dachu widać kawałek granatowego nieba, w duszącym, pełnym dymu powietrzu latają płonące żagwie. Prades mówi sobie, że musi przestać rozglądać się po dziele zniszczenia naokoło, musi się skupić na swoim zadaniu.

Zapomniany szyfr do sejfu

Pod jego nieobecność strażacy próbowali siłą otworzyć podwójny sejf, na próżno. Teraz Prades, uzbrojony w stosowny klucz, musi sobie przypomnieć odpowiedni szyfr. Wypróbowuje jeden ciąg cyfr, wyświetla się komunikat o błędzie. Kolejny. Pamięć go zawodzi. Połączenia telefoniczne nie działają, ale esemesy owszem. Dwóch zakrystianów zna szyfr, Prades prosi ich o pomoc. O 20.42 dostaje esemes z właściwym szyfrem. Drzwi się otwierają.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Mężczyźni wyjmują czerwoną skórzaną szkatułę z koroną cierniową, gwoździem ze świętego krzyża i kawałkiem samego krzyża. W deszczu rozżarzonych węgli i roztopionego ołowiu wracają do zakrystii. (…)

Biuro pani mer zorganizowało ciężarówki do przewiezienia cennych relikwii i dzieł sztuki do ratusza po drugiej stronie Sekwany, na Prawym Brzegu, mer ma tam zabezpieczone pomieszczenia, w których przedmioty te będą mogły pozostać do czasu przewiezienia ich do Luwru. Marie-Hélène Didier odjeżdża pierwszą z ciężarówek, na fotelu obok kierowcy, z koroną cierniową i tuniką św. Ludwika na kolanach. (…)

Tłumy przyglądają się płonącej katedrze Notre Dame (fot. OnlookerNParis, lic. CC-BY-SA 4,0).
Tłumy przyglądają się płonącej katedrze Notre Dame (fot. OnlookerNParis, lic. CC-BY-SA 4,0).

Najgorsze dopiero nadejdzie

Policja wysłała drony, aby szybowały wysoko nad Notre Dame. Mają monitorować ogień i dokonywać przeglądu zniszczeń w konstrukcji budowli. Na wielkim ekranie widać to, co widzą drony. Patrzący, z oczami szeroko otwartymi ze zdumienia, zakrywają dłońmi usta.

Przerażający kształt płonącego gigantycznego, purpurowego krzyża, obejmującego nawę i transepty niczym jakiś sabat czarnoksiężników, przejmuje wszystkich grozą. Dla niektórych to zbyt duży szok. Rektor Chauvet zasłabł, podtrzymała go pani mer. Lecz najgorsze dopiero nadejdzie.


Reklama


Laurent Clerjeau, jeden ze strażaków, [dostrzega ogień w północnej wieży] (…) Znajduje się tam osiem potężnych dzwonów rozmieszczonych parami na dwóch poziomach, po dwie pary na jednym. Całą podtrzymującą je konstrukcję wykonano z ogromnych, ciężkich belek drewnianych, pamiętających jeszcze czasy średniowiecza, podobnie jak strych katedry.

Dzwony mają piękne imiona: Gabriel, Anne-Geneviève, Denis, Marcel, Etienne, Benoît-Joseph, Maurice i Jean-Marie, ważą łącznie 16,6 tony. Jeśli drewniana konstrukcja pójdzie z dymem, dzwony runą na ziemię, a wraz z nimi zwali się cała wieża.

Tekst stanowi fragment książki Agnès Poirier pt. Notre Dame. Serce Paryża, dusza Francji (tłum. A. Czwojdrak, Bo.wiem/Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2022).

Wieża południowa, mieszcząca dwa inne katedralne dzwony – te największe: burdonowego Emmanuela, ważącego 13,2 tony, i sześciotonową Marie – niewątpliwie pójdzie w jej ślady, a gdy już obydwie wieże runą z hukiem, to za nimi pójdzie fasada, a później cała reszta budowli.

Wpływ tych wstrząsów na budynki w okolicy katedry, na szczęście teraz już prawie całkiem ewakuowane, będzie nieunikniony. Generał Gallet odbywa szybką naradę ze swoimi ludźmi. (…) Teraz musi przedstawić swój plan prezydentowi. Liczy się czas.

„To nasza jedyna szansa”

Gallet wchodzi do centrum dowodzenia w swym strażackim mundurze, ociekając wodą. „Musiałem mówić krótko i starannie dobierać słowa” – będzie wspominał trzy miesiące później. Dla niego sprawa jest jasna. Sytuacja jest tak poważna, że jedynym wyjściem będzie zuchwalstwo.

Pięćdziesięciu ludzi z Groupe de reconnaissance et d’intervention en milieu périlleux (GRIMP), elitarnej jednostki interwencyjnej, specjalizującej się w operacjach w trudnych warunkach, powinno natychmiast wyruszyć na wieże, by zaatakować pożar z bliska, w walce wręcz.


Reklama


– To nasza jedyna szansa, jeśli jutro o świcie chcemy ujrzeć te wieże na swoim miejscu. Jakiś głos przerywa przytłaczającą ciszę w pomieszczeniu.  

– Oszacował pan ryzyko?

 – Ryzyko uznane i zaakceptowane – odpowiada Gallet.

Prezydent Macron ze swoją żoną Brigitte u boku podchodzi i mocno ściska jego ramię.

 – Dziękuję, generale, proszę robić swoje, wszystko zupełnie jasne.

Pożar katedry Notre Dame (fot. Hossam.ouda, lic. CC-BY-SA 4,0).
Pożar katedry Notre Dame (fot. Hossam.ouda, lic. CC-BY-SA 4,0).

Piekło w północnej wieży

Gdy oddział GRIMP wbiega spiralnymi schodami na galerię rozdzielającą obie wieże i rozmieszcza chwytaki, mocowania i liny, potrzebne w razie konieczności szybkiej ewakuacji w dół, inny zespół wnosi na górę dodatkowe węże podłączone bezpośrednio do wozów strażackich.

Będzie potrzebne maksymalne ciśnienie wody. Czoło oddziału strażaków za chwilę wejdzie do północnej wieży. Niektórzy z nich rozglądają się na boki: po jednej stronie dach katedry niczym kocioł piekielny, po drugiej, czterdzieści trzy metry niżej, setki innych strażaków nie spuszczają z nich wzroku, a na mostach i wzdłuż brzegów rzeki morze ludzi – starych i młodych, matek z dziećmi na rękach, wszystkich wyznań i ras – o twarzach zwróconych w ich stronę.


Reklama


W północnej wieży już jest piekło, płomienie sięgają dziesięciu metrów. Podłoga rozdzielająca dwa poziomy dzwonów w ogniu. Trzeba będzie się podczołgać.

Dowodzący akcją porucznik sprawdza uważnie każdy stopień, jego ludzie są tuż za nim. Jeszcze nawet nie dojrzał dzwonów, gdy jeden stopień załamuje się pod jego ciężarem. Przed wpadnięciem do dzwonnicy ratuje go butla powietrzna. W ciągu kilku sekund zbiera siły, podciąga się i dalej czołga się w górę.

Decydujące trzydzieści minut

Kolejne trzydzieści minut przesądzi o losie Notre Dame. Generał Gallet wysłał też trzech ludzi do południowej wieży, aby ją schłodzili i zapobiegli rozprzestrzenianiu się ognia.

Pożar Notre Dame (fot. GodefroyParis, lic. CC-BY-SA 4,0).
Pożar Notre Dame (fot. GodefroyParis, lic. CC-BY-SA 4,0).

Kierują węże na Emmanuela i jego siostrę Marie. Emmanuel wisi tu od 1686 roku i jest jednym z największych dzwonów na świecie. Jego tubalny głos o tonie uderzeniowym fis słychać tylko przy wyjątkowych okazjach i na każdym robi on wrażenie.

Gdy po talii Emmanuela spływa woda, cała wieża zaczyna rozbrzmiewać lamentem.  – Co to takiego? – dziwią się trzej strażacy. To dzwony kwilą i zawodzą. Notre Dame płacze.


Reklama


Jest 21.35. Generał Gallet wychodzi przed kamery telewizyjne, sam. Ktoś musi Francuzom powiedzieć o powadze sytuacji.  

– Nie wiemy, czy zdołamy oca… powstrzymać pożar w północnej dzwonnicy. Jeśli ona się zawali, mogą sobie państwo wyobrazić skalę zniszczeń.

Miliony osób, które go oglądają, uświadamiają sobie nagle – w tym właśnie momencie – śmiertelne niebezpieczeństwo, w jakim znalazła się Maria Panna. A generał postanawia zignorować falę pytań zalewającą go po tej wypowiedzi. Nie ma nic do dodania. Wraca na stanowisko dowodzenia, do swoich ludzi.

***

Ogień w północnej wieży udaje się opanować dopiero około godziny 23. O dalszej walce z pożogą, zabezpieczaniu skarbów uratowanych z katedry oraz akcji odbudowy bezcennego zabytku przeczytacie w nowej książce Agnès Poirier pt. Notre Dame. Serce Paryża, dusza Francji (tłum. A. Czwojdrak, Bo.wiem/Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2022). Powyższy tekst stanowi fragment tej właśnie publikacji.

Autor
Agnès Poirier

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.