Kmicic z Tatarami

Prawda historyczna w "Trylogii". Jakie uproszczenia i kłamstwa Sienkiewicz wpoił Polakom?

Strona główna » Nowożytność » Prawda historyczna w "Trylogii". Jakie uproszczenia i kłamstwa Sienkiewicz wpoił Polakom?

Powieść Ogniem i mieczem, jak zresztą cała Trylogia, jeden z potężniejszych filarów narodowego mitu, znajduje się pod ostrzałem historyków i pisarzy już ponad sto lat. Co badacze zarzucają Henrykowi Sienkiewiczowi? Jakie uproszczenia i kłamstwa pisarz wpoił Polakom?

Historycy wytykali Sienkiewiczowi daleko wyidealizowaną wizję stosunków polsko-kozackich czy też polsko-rusińskich sprzed 1648 roku nazwy „Ukraińcy” nie stosowano powszechnie w czasach Trylogii, a sama Ukraina nie obejmowała zresztą wówczas: Podola, Wołynia czy Rusi Halickiej.


Reklama


Sarmaccy obrońcy porządku

U Sienkiewicza naddnieprzańskie pustkowia kolonizują światli i jednocześnie wojowniczy magnaci, a pod ich łaskawym, ale i czujnym okiem pracuje rumiane ruskie chłopstwo.

W kresowych miasteczkach panuje wielokulturowy ład, którego strażnikami są Sarmaci ze stepowych stanic, nasz odpowiednik mitycznych rycerzy okrągłego stołu. Przeciwko takiemu światu występować mogą jedynie: hultaj, kanalia lub na wpół dziki zbójnik żyjący z grabieży.

Przegoda w drodze do Łubniów. Ilustracja Juliusza Kossaka
Przygoda w drodze do Łubniów. Ilustracja Juliusza Kossaka do Ogniem i mieczem.

Jesteście jak włosy albo pazury

Choć panowanie Rzeczpospolitej było dla Rusinów i tak bardziej znośne niż moskiewski knut, to Sienkiewiczowska wizja dziejów jest zdecydowanie zbyt optymistyczna. Ma ona gigantyczne wartości mitotwórcze, ale nie może być traktowana jako źródło wiedzy.

Gdyby jakimś cudem wskrzesić kilku przedstawicieli elit Korony i Litwy i dać im do przeczytania Ogniem i mieczem, wiele razy marszczyliby brwi, czytając o Sienkiewiczowskim wyobrażeniu stosunków na Ukrainie. Oddajmy im głos.


Reklama


„A że się Kozacy do takiej ligi z Tatarami udali, za złe im mieć nie trzeba. Podobno i do samego piekła udaliby się, byleby tylko takiej niewoli i opresji, jakiej niebożęta doświadczali, uniknąć” pisał Adam Kazanowski, marszałek nadworny koronny, cytowany przez Damiana Płowego w jego monografii kampanii piławieckiej.

W swoich pamiętnikach wtórował marszałkowi Albrycht Stanisław Radziwiłł, kanclerz wielki litewski: „przyczyną tej burzy jest siła naszych złych uczynków i ucisk biednych”.

Tekst stanowi fragment książki Jakuba Ostromęckiego pt. Skręcona historia (Bellona 2021).

To ten sam kanclerz, który był współautorem słynnej i dosyć aroganckiej odpowiedzi danej w 1632 roku delegacji kozackiej, domagającej się udziału w elekcji i nadania praw równych szlachcie: „jesteście częścią ciała Rzeczpospolitej, ale taką, jaką są włosy albo pazury (…). Przeto je trzeba obcinać”.

Chmielnicki. Zdrajca, pijak, kłamca i okrutnik?

Opisany wyżej ucisk polegał na rugowaniu prawosławia przez unitów oraz wyciskaniu z chłopów ostatniego kłosa przez dzierżawców dóbr magnackich, którzy w bardzo krótkim czasie chcieli się na owych wynajętych ziemiach wzbogacić.

Samych Kozaków ubodła decyzja sejmu z 1638 roku, która sprowadzała tych z nich, którzy nie zostali objęci dość ograniczonym rejestrem, do roli chłopów pańszczyźnianych. Do koronnych elit zrazili się wówczas nawet ci z Kozaków, którzy w owym przegranym powstaniu nie brali udziału. Jednym z owych sfrustrowanych był Chmielnicki.

Dla Sienkiewicza, a tym samym dla kolejnych pokoleń Polaków, stał się on postacią zdecydowanie negatywną, zdrajcą, okrutnikiem, kłamcą i pijakiem. Tymczasem kozacki hetman, choć Polaków i Żydów mordował w bestialski sposób, lawirował jak każdy inny wódz mający potężniejszych od siebie sąsiadów.


Reklama


Jeremi Wiśniowiecki. Posągowy bohater czy nienawistny okrutnik?

Po drugiej stronie uwiecznionego przez Sienkiewicza konfliktu stoi wojewoda ruski, pan na Łubniach, książę Jeremi (Jarema) Wiśniowiecki, któremu Sienkiewicz postawił prawdziwy posąg jako wybawicielowi ojczyzny po klęsce korsuńskiej i piławieckiej rejteradzie i zarazem jako strasznemu mścicielowi naszych krzywd.

Tymczasem wielu historyków wystawiło Jaremie dość niską ocenę jako mężowi stanu. (…) Jaki był prawdziwy Wiśniowiecki? Okrucieństwem starał się dorównać swoim adwersarzom co Kozacy kwitowali stwierdzeniem, iż sami tylko szlachtę ścinają, zadając w ten sposób szybką śmierć, a zły Jarema Kozaków torturuje, wbijając ich na pal.

Książę Jeremi na Mogile. Ilustracja do Ogniem i Mieczem
Książę Jeremi na Mogile. Ilustracja Juliusza Kossaka do Ogniem i Mieczem.

W świetle kozackich okrucieństw popełnionych na Żydach było to tłumaczenie żałosne, ale Jarema faktycznie lubował się w palowaniu i to nie tylko w odwecie za okrucieństwa. W ten sposób potraktował np. wójta, radnych i popów z miasta Pohrebyszcze, którzy nie potrafili wytłumaczyć, dlaczego otworzyli bramy miasta przed Kozakami.

Dobry dowódca… bez żadnego planu

Historycy wystawili Jaremie całą gamę ocen od zwykłego warchoła do męża opatrznościowego. Ostatnio próbował owe opinie zbilansować Damian Płowy w książce Od Konstantynowa do Piławiec.


Reklama


Jarema był zatem znakomitym dowódcą na poziomie taktycznym, zwłaszcza w starciach z Tatarami, i jednym z niewielu dowódców, którym koronny żołnierz ufał w 1648 i 1949 roku. Jego kampania na Wołyniu nie ma jednak cech operacji wojskowej. Nie miała żadnego planu ani określonych celów. Był to zwykły odwet, który dawał poczucie zemsty, ale nie zatrzymywał pochodu wroga w głąb Wołynia i Rusi Czerwonej.

Jarema doprowadził też do niemałego zamętu w połowie 1648 roku, krytykując rozkaz regimentarzy ogłaszający koncentrację w Glinianach i zamiast tego gromadząc wojska w Czołchańskim Kamieniu.

Spotkanie Chmielnickiego ze Skrzetuskim na Dzikich Polach
Spotkanie Chmielnickiego ze Skrzetuskim na Dzikich Polach. Ilustracja Juliusza Kossaka do Ogniem i mieczem.

Z wizerunkiem Jaremy zbawcy ojczyzny na pewno polemizowaliby też lwowianie. Wojewoda ruski zachęcał ich do obrony miasta, kazał zebrać pieniądze, po czym odjechał ze Lwowa z całą jazdą.

Był to krok rozsądny z czysto wojskowego punktu widzenia na co komu wszak jazda w mieście, ale wywołał uczucie ogromnego zawodu i opuszczenia, zwłaszcza że Jarema zrobił to, nie informując mieszczan, gdzie i po co jedzie. (…)

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Jan Skrzetuski. Zabijaka, warchoł i infamis

Sienkiewiczowski Zagłoba, Wołodyjowski, Podbipięta i Skrzetuski mają swoje bliższe lub dalsze pierwowzory wśród prawdziwych żołnierzy Korony czy w ogóle wśród polskiej szlachty. Najbardziej przekształcono tu postać Jana Skrzetuskiego.

Jego pierwowzór, Mikołaj, był tęgim zabijaką, ale jednocześnie warchołem, infamisem, mającym kilka wyroków banicji. Wybrankę swojego serca, zamiast nosić na rękach nad wodą, po prostu porwał i zmusił do ślubu.


Reklama


O ironio, bardziej ów szlachcic pasuje do dzikiego Sienkiewiczowskiego Bohuna, który z kolei nie był aż tak nieprzejednanym wrogiem Polski, jak go Sienkiewicz przedstawiał.

Przeczytaj też o najbardziej niewiarygodnej scenie z „Krzyżaków” Sienkiewicza. Mogła się wydarzyć naprawdę.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Jakuba Ostromęckiego pt. Skręcona historia (Bellona 2021). Znajdziecie w niej znacznie szerszy komentarz nie tylko do powieściowego ujęcia realiów XVII stulecia, ale przede wszystkim – do filmowej adaptacji Jerzego Hoffmana.

Największe wpadki w kinowych hitach

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Jakub Ostromęcki
11 komentarzy

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.