Przyczyny rabacji galicyjskiej (1846). Polscy chłopi zabijali szlachciców siekierami, widłami, cepami

Strona główna » XIX wiek » Przyczyny rabacji galicyjskiej (1846). Polscy chłopi zabijali szlachciców siekierami, widłami, cepami

Austriaccy urzędnicy postanowili zdusić polskie powstanie polskimi rękami. Rozpuścili wśród włościan plotkę, że panowie szykują się do pogromu swoich poddanych. Wieloletnia nienawiść wsi do dworu mogła wreszcie znaleźć ujście.

Klęska powstania listopadowego nie oznaczała, że Polacy zrezygnowali z walki o odzyskanie niepodległego państwa. Przebywający na Zachodzie emigranci związani z Towarzystwem Demokratycznym Polskim snuli w latach 40. XIX wieku plany kolejnej insurekcji.


Reklama


Przygotowania to powstania

Ich emisariusze docierali w kraju do patriotycznej inteligencji, mieszczan, szlachty i ziemian, budując struktury konspiracyjne, mające uaktywnić się podczas przyszłego powstania. Zaplanowano, że wystąpienie zacznie się jednocześnie w Galicji i zaborze pruskim, a po ich opanowaniu siły insurekcyjne uderzą na Królestwo Polskie.

Natchnieni romantycznymi ideami spiskowcy przewidywali, że tym razem zryw będzie mieć charakter ogólnonarodowy, a do walki uda się włączyć chłopów, bo tylko z ich udziałem można było myśleć o pokonaniu zaborczych armii. Dlatego kierownictwo powstania miało szybko ogłosić zniesienie pańszczyzny i nadanie chłopom ziemi – dwa postulaty najbardziej atrakcyjne dla ludności wieśniaczej.

Powstanie krakowskie okazało się kompletnym niewypałem. Na ilusracji obraz Juliusza Kossaka Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach 1846 (domena publiczna).
Powstanie krakowskie okazało się kompletnym niewypałem. Na ilustracji obraz Juliusza Kossaka Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach 1846 (domena publiczna).

Wybuch insurekcji wyznaczono na noc z 21 na 22 lutego 1846 roku, na siedzibę przyszłego Rządu Narodowego wybrano Kraków. Nic jednak nie poszło po myśli organizatorów akcji.

Najpierw Prusacy i Austriacy dokonali wielu aresztowań spiskowców w Wielkopolsce i Galicji. Potem fatalnie popsuła się pogoda: po styczniowej odwilży nastały silny mróz i zawieje śnieżne. Wreszcie w noc powstania okazało się, że do walki przystąpiły w Galicji tylko nieliczne i słabo uzbrojone oddziały.

Choroba nie zwalnia z pańszczyzny

Habsburskie władze dzięki inwigilacji spiskowców od dawna wiedziały o szykowanym powstaniu. Galicyjscy urzędnicy postanowili wykorzystać przeciw niemu polskich chłopów. Między włościanami a szlachtą od stuleci jątrzył się przecież konflikt spowodowany nieludzkim wyzyskiem pańszczyźnianym stosowanym przez dwory.

W typowym majątku chłopi musieli pracować „na pańskim” od kwietnia do końca września przez 12 godzin dziennie, a od października do końca marca przez osiem godzin. W czasie żniw czas pracy można było wydłużyć, a choroba nie zwalniała od obowiązku pańszczyzny.


Reklama


Dochodziły do tego rozmaite inne ciężary: czynsz, daniny w naturze, dziesięcina dla Kościoła. Wsie spierały się z dziedzicami o pastwiska, lasy i grunty orne. W tych sporach administracja austriacka zwykle stawała po stronie włościan, pokazując im, że państwo bierze chłopa pod opiekę, a gnębi go polski szlachcic.

Austriacy napuszczają chłopów na szlachtę

Korzystając z takiego właśnie nastawienia wsi galicyjska administracja austriacka już od początku 1846 roku zaczęła rozpuszczać pogłoski, że właściciele szykują się do pogromu swoich poddanych. Gdy więc chłopi dostrzegli, że w dworach rzeczywiście coś się dzieje i że w kierunku miast ruszają uzbrojone grupki szlachty i oficjalistów, uznali że szykuje się pogrom.

Książka Małgorzaty Fabianowskiej i Małgorzaty Nesteruk Zagmatwane zabory to najlepsza nauczycielka życia.
Zabory to trudny okres w dziejach Polski, warto go jednak przybliżać młodzieży. W ciekawy i pozbawiony patosu sposób robią to Małgorzata Fabianowska i Małgorzata Nesteruk w książce pt. Zagmatwane zabory (Harper Collins 2021).

18 lutego 1846 roku do Tarnowa dotarli okoliczni włościanie z wieścią, że panowie „idą na Tarnów”. Miejscowy starosta Joseph Breinl nagrodził ich pieniędzmi, następnie zaś rozesłał po wsiach gońców z zarządzeniem, by gromady chłopskie nie przyłączały się do buntowników, tylko chwytały ich i odstawiały do Tarnowa.

I rzeczywiście: od 19 lutego włościanie zaczęli zbierać się w gromady i napadać na oddziały powstańcze. Bojowników rozbrajano, bito lub zabijano, a następnie odprowadzano do siedziby cyrkułu tarnowskiego.


Reklama


Do miasta zajeżdżały wozy, na których leżały pokrwawione i pokaleczone ciała powstańców. Za pojazdami ciągnął się ślad posoki. A zodowolony starosta Breinl wypłacił chłopom w charakterze nagrody kolejne pieniądze.

Sroga zemsta

Tak zachęcany chłopski ruch rozszerzał się na kolejne cyrkuły: bocheński, jasielski, sądecki, wielicki. Uzbrojone w siekiery, kosy, widły i cepy gromady pijanych włościan rozbijały oddziały powstańcze, a gdy tych zabrakło zaczęły napadać na dwory.

Rabacja galicyjska na obrazie Jana Lorenowicza (Pesell/CC BY-SA 4.0).
Rabacja galicyjska na obrazie Jana Lorenowicza (Pesell/CC BY-SA 4.0).

Wiekowa nienawiść wobec właścicieli, poczucie krzywdy i niesprawiedliwości, podsycane jeszcze przez austriackich urzędników znalazły wreszcie ujście. Chłopska zemsta okazała się sroga.

W okrutny sposób zabijano dziedziców i ich rodziny, ekonomów, pisarzy, oficjalistów, a nawet księży, bo wystąpienie – ku zaskoczeniu wielu – miało także silnie antyreligijny charakter. Każdy kto chodził w surducie i nosił się na czarno był zagrożony.


Reklama


Wnętrzności z niego wygnietli

Śmierć zadawano siekierami, kosami, widłami i drągami, wcześniej bijąc i maltretując ofiary. Jak pisał Stefan Dembiński w pracy Rok 1846 w Dobrej w sądeckim pracownika kancelarii miejscowych dóbr Eliasza Tarasiewicza chłopi:

(…) na pole wyprowadzili, po twarzy bili, w powrozy od chomąt na ten cel ze stajni przyniesione wiązali, potem w kajdany okuli, do aresztu wprowadzili, do tapczana przykuli, […] czapkę przed sobą zdejmować na drodze i klękać rozkazywali i drągami bili tak, że niejaki Józef Palki, gospodarz ze wsi Włostawki, ugodziwszy nieszczęśliwego drągiem w głowę z wierzchu, całą skórę z tylnej części głowy zdarł, poczem krwią zbroczony, bez zmysłów na ziemię upadł.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Nie był to koniec cierpień Tarasiewicza, który ranny udał się do Limanowej po pomoc lekarską. Po drodze wpadł w ręce innej gromady chłopów:

W bok przebodziony, na drogę ku Bochni z wozem prowadzony był, gdy kilku zbójców na nim siedziało, tak że wnętrzności z niego wygnietli, bijąc wciąż i mordując. Między Wiśniczem a Bochnią domordowali go, wioząc swą ofiarę do cyrkułu.

Obraz Jana Nepomucena Lewickiego Rzeź galicyjska (domena publiczna).
Obraz Jana Nepomucena Lewickiego Rzeź galicyjska (domena publiczna).

Rauben, czyli rabować

W Chojniku koło Tarnowa domu bronił Aleksander Dembiński. Krzepki weteran powstania listopadowego:

(…) oswojony z bronią, odpierał dłuższy czas tłoczące się ku wejściu chłopstwo, i nie mogli się doń zbliżyć z przodu. Legł dopiero wówczas, gdy jeden z chłopów zaszedłszy z tyłu, nadział go na żelazne widły. Powstał krzyk radości, rzucono się na nieszczęśliwego, dobijając go cepami i kołami, niszcząc do niepoznania rysy twarzy.


Reklama


Ruch sami chłopi nazwali rabacją od niemieckiego rauben, czyli grabić, plądrować. Napadnięte dwory były demolowane: meble rąbano, książki wyrzucano w błoto lub palono, obrazy i ceramikę niszczono, jedzenie kradziono, a budynki puszczano z dymem. Tak napaść na rodzinny dwór w Dołędze koło Tarnowa opisała 17-letnia Marianna Pikuzińska:

Wyskoczyłyśmy wszystkie z łóżek, ledwie narzuciwszy cokolwiek na siebie, już nasze okna się trzęsą i rozlegają głosy: „Otwieraj, otwieraj!” Ledwie mama zaświeciła świecę, już drzwi siłą wyparte otworzyły się i jak wzburzona fala, gdy zrobi przerwę, cała masa ludu wpada do pokoju i wywijając pałkami, cepami, kosami, woła: „Gdzie broń? Gdzie Polacy? Będziemy rewidować”.

W czasie rabacji chłopi zabili najprawdopodobniej ponad 2 tysiące ludzi (domena publiczna).
Chłopi otrzymywali od Austriaków wyższą stawkę za martwego niż żywego szlachcica domena publiczna).

Jak szaleni latają po pokojach, jeden drugiego popycha, bo ledwie pomieścić się mogą. Każdy woła o świecę. Otwierają szafy, komody, wyrywają widłami posadzkę i zabierają wszystko, co który może. A my struchlałe tulimy się do siebie; dzieci pobudzone płaczą.

5 zł reńskich za żywego, 10 za martwego

Ranną i zabitą szlachtę nadal zwożono do siedzib cyrkułów, gdzie starostowie – przodowali w tym starosta tarnowski Joseph Breinl i bocheński Carl Berndt – wypłacali za dostarczonych żywcem 5 zł reńskich, a za martwych – 10. Zdarzało się, że gdy chłopi dowiadywali się o tych cenach, już na miejscu zabijali przywiezionych więźniów.


Reklama


Z kolei XIX-wieczny historyk Stanisław Schnür-Pepłowski pisał, że w Tarnowie płacono za trupa szlachcica pierwszego dnia rzezi 20 zł reńskich, drugiego dnia 10 złr, a trzeciego – 5 złr. Gdy później zaprzestano płacenia, chłopi porzucali zwłoki pomordowanych w przydrożnych rowach.

26 lutego do Gdowa dotarł z odległego o 30 kilometrów Krakowa oddział powstańczy pod dowództwem Walerego Rottermunda. Powstańcy zatrzymali się w karczmie przy rynku i nie wystawili wart. W tym czasie od strony Bochni nadciągnęło wojsko austriackie płk. Ludwika Benedecka oraz chłopi z okolicznych wsi.

Książka Małgorzaty Fabianowskiej i Małgorzaty Nesteruk Zagmatwane zabory to najlepsza nauczycielka życia.
Zabory to trudny okres w dziejach Polski, warto go jednak przybliżać młodzieży. W ciekawy i pozbawiony patosu sposób robią to Małgorzata Fabianowska i Małgorzata Nesteruk w książce pt. Zagmatwane zabory (Harper Collins 2021).

W bitwie, do jakiej doszło, insurgenci zostali szybko rozbici, a rannych i jeńców wymordowali włościanie. 50 powstańców, którzy bronili się pod murem miejscowego cmentarza i tam złożyli broń, zabito „z okrucieństwem opisać się nie dającym”.

Siekierą po palcach

Chłopski ruch wyłonił przywódcę. Został nim niejaki Jakub Szela ze wsi Smarzowa pod Dębicą. Już wcześniej zasłynął jako lider wiejskiej społeczności w wieloletnich sporach sądowych z miejscowymi dziedzicami Boguszami. W 1806 roku, by uniknąć powrotu do służby wojskowej, sam odciął sobie siekierą dwa palce u lewej dłoni.

W lutym 1846 stanął na czele gromady, która zamordowała Boguszów i ograbiła ich dwór. Potem podporządkował sobie chłopów z sąsiednich wsi i zaczął kierować ruchawką na okolicznym terenie. Wystawiał przepustki, rozdawał pańskie zboże, ustanawiał pilnujące porządku warty. Kazał też opieczętować składy wódki i zabronił wycinania lasów.

Z czasem poczuł się coraz pewniej i zaczął występować wobec władz austriackich jako przywódca całego chłopstwa, odmawiając powrotu do odrabiania pańszczyzny. Szelę zaproszono na rozmowy do Tarnowa, gdzie obiecał, że chłopi wprawdzie wykonają wiosenne zasiewy, ale na pańskim pracować nie będą. Wobec tego Austriacy przystąpili do pacyfikowania ruchu, który zaczął wymykać się spod kontroli.

Portret Jakuba Szeli z 1847 roku (domena publiczna).
Portret Jakuba Szeli z 1847 roku (domena publiczna).

Do wsi wkraczały oddziały wojska, które rozbijały bandy, a chłostą i innymi karami przywracały posłuszeństwo. Szczególnie opornych wieszano. Szelę raz jeszcze wezwano do Tarnowa, gdzie 20 kwietnia został aresztowany. Przesiedlono go na Bukowinę, przydzielając gospodarstwo we wsi Glit. Mieszkał tam do końca życia, podobno otoczony niechęcią sąsiadów.

Krwawy bilans rabacji galicyjskiej

Oblicza się, że w rabacji zniszczono około 500 dworów, a liczbę ofiar szacuje się szeroko od tysiąca nawet do trzech tysięcy osób (kilka razy więcej zostało rannych). Największe rozmiary chłopskie wystąpienia przybrały w Tarnowskiem, gdzie zniszczono ok. 90% dworów, oraz w cyrkułach jasielskim, bocheńskim, sądeckim i wielickim. Bunt i rzeź na długo zaciążyły na relacjach między wsią i dworem, głęboko też zapadły w pamięć polskiego społeczeństwa.

Inspiracja

Inspiracją do opublikowania tego artykułu stała się książka Małgorzaty Fabianowskiej i Małgorzaty Nesteruk pt. Zagmatwane zabory. To kolejny tom, przeznaczonej dla młodzieży serii „Horrrendalna Historia Polski”.

Jej Autorki ściągają z piedestału bohaterów i pokazują ludzką twarz historii. Ich opowieści pełne ciekawostek, mało znanych faktów i anegdot budzą zainteresowanie, skłaniają do zadawania pytań i wyciągania wniosków.

Historia bez nudy

Bibliografia

  1. Kieniewicz S., Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku, Wrocław 1951.
  2. Dembiński S., Rok 1846. Kronika dworów szlacheckich zebrana na pięćdziesięcioletnią rocznicę smutnych wypadków lutego, Jasło 1896.
  3. Schnür-Pepłowski S., Z przeszłości Galicyi (1772–1862). Lwów 1895.
  4. Szubert T., Jak(ó)b Szela (14) 15 lipca 1787 – 21 kwietnia 1860, Warszawa 2014.
  5. Rabacja na Powiślu. Dziennik Marianny Pikuzińskiej i relacje chłopskie o krwawych wydarzeniach 1846 r., Tarnów 2006.
Autor
Paweł Stachnik
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.