Kopalnia węgla kamiennego w Wełnowcu pod Katowicami. Fotografia z początku XX wieku.

Rewolucja przemysłowa na Śląsku. Niemal milion ludzi straciło życie, by Śląsk mógł stać się gospodarczą potęgą

Strona główna » XIX wiek » Rewolucja przemysłowa na Śląsku. Niemal milion ludzi straciło życie, by Śląsk mógł stać się gospodarczą potęgą

Od XIV do XVIII stulecia Śląsk znajdował się pod kontrolą dynastii Habsburgów. Dopiero jednak tak zwane wojny śląskie i podbój prowincji przez Prusy zapoczątkowały gospodarczą rewolucję w regionie. Cena postępu okazała się niezwykle wysoka.

Zawierucha wojenna dotknęła Śląsk i jego mieszkańców z najmniej spodziewanej strony. Krwawa batalia o ziemię śląską rozegrała się między Austrią a Prusami w latach 1740–1763 i zapisała się w historii Europy pod nazwą trzech wojen śląskich (1740–1742, 1744–1745 i 1756–1763).


Reklama


W grudniu 1740 roku Śląsk został zaatakowany bez wypowiedzenia wojny przez armię króla Prus Fryderyka II Hohenzollerna. Mimo zawarcia w lipcu 1742 roku pokoju i oddania większości Śląska agresorowi dwa lata później ponownie wybuchła wojna wywołana przez Prusy.

Zdaniem znawców epoki wojny śląskie przybrały charakter wojny europejskiej, gdyż z czasem objęły nie tylko skonfliktowane ze sobą Austrię i Prusy, ale również: Wielką Brytanię, Rosję, Francję, Saksonię, Bawarię, Hanower i inne państwa. Wojny śląskie wpłynęły na polityczny los zamorskich kolonii mocarstw europejskich.

Pruscy grenadierzy w walce podczas wojen śląskich
Pruscy grenadierzy nacierający na wroga podczas jednej z bitew wojen śląskich.

Ofiary wojen śląskich. 900 tysięcy zabitych

Ostatnią, trzecią wojnę śląską cechowały zaskakujące zwroty akcji. Po krwawej bitwie w sierpniu 1759 roku pod Kunowicami koło Słubic, gdzie armia pruska straciła około 30 tys. ludzi i została doszczętnie rozbita, los Fryderyka II wydawał się przesądzony. Uratowały go niemoc wrogów i niespodziewany zgon carycy Elżbiety II.

Wojny śląskie przyniosły na przestrzeni lat zagładę 900 tysiącom ludzi, populacja Śląska zmalała zaś o jedną piątą. Ostatecznie Śląsk w całości przypadł rosnącym w potęgę Prusom i poza krótkim okresem wojen napoleońskich stał się perłą cesarstwa niemieckiego (od 1871 roku Rzeszy Niemieckiej).


Reklama


Od tej pory datuje się najciekawszy okres w dziejach Śląska, albowiem przypadł na złoty wiek rewolucji przemysłowej i eksploatację odkrytych tam bogactw naturalnych.

Odkrycie śląskich złóż węgla

Za cenę przelanej krwi Śląsk wszedł w skład państwa pruskiego, które w XIX wieku potrafiło docenić walory tej ziemi. Kołem zamachowym rozwoju przemysłu na Górnym Śląsku stały się górnictwo i hutnictwo. (…)

Tekst stanowi fragment książki Leszka Kanii pt. Góra św. Anny – Kędzierzyn 1921 (Bellona 2021).

Od XVII wieku na Górnym Śląsku wydobywano blendę cynkową, którą eksportowano do sąsiednich krajów. Na cynk i miedź istniało wówczas w Europie spore zapotrzebowanie, gdyż metale te służyły do produkcji mosiądzu. Ale spektakularny rozwój górnictwa wiąże się dopiero z państwem pruskim.

W końcu XVIII wieku Friedrich Wilhelm von Reden, inżynier, wizjoner i pierwszy minister Prus ds. górnictwa, przeszedł do historii Europy jako ojciec górnośląskiego przemysłu wydobywczego.

Działający na jego zlecenie zdolny przemysłowiec żydowski Salomon Isaac zu Pless odkrył olbrzymie złoża węgla kamiennego i rudy żelaza w rejonie: Zabrza, Bytomia i Rybnika. To on w 1791 roku uruchomił w Zabrzu pierwszą kopalnię węgla kamiennego „Königin Luise”, a wkrótce kolejną kopalnię „Prinz Karl von Hessen”.

Wkrótce okazało się, że prócz płytko zalegającego czarnego złota i rud cynku na Górnym Śląsku występują też inne bogactwa naturalne, z których uzyskiwano w skali przemysłowej: miedź, cynk, ołów i aluminium.


Reklama


Perła cesarstwa niemieckiego

Górny Śląsk od połowy XIX wieku stał się istotną częścią gospodarki Prus. Rewolucja przemysłowa nieodwracalnie zmieniła oblicze ziemi śląskiej. Rosnące z każdym rokiem zapotrzebowanie na węgiel kamienny i rudy metali żelaznych i nieżelaznych ściągnęły na Górny Śląsk wielki kapitał i przedsiębiorczych ludzi.

Przejście z feudalizmu do kapitalizmu, które np. Francja okupiła milionem ofiar, tu poszło gładko. W krótkim czasie na Śląsku powstały bajońskie fortuny rodów: Pless, Schaffgotsch, Stolberg, Ratibor, Hohenlohe, a przede wszystkim Henckel von Donnersmarck.

Mapa Prus i Austrii po wojnach śląskich.
Mapa Prus i Austrii po wojnach śląskich.

Szybki przyrost ludności, rozwój miast i sieci kolejowej uczyniły z Górnego Śląska liczące się w całej Europie zagłębie przemysłowe. W końcu XIX wieku górnośląskie zasoby rud cynku należały do największych na świecie.

Stulecie pary i elektryczności

Maszyny parowe trwale zmieniły krajobraz tej ziemi. Wszak jedna z nich równoważyła pracę 140 koni. Obok charakterystycznych szybów kopalń węgla krajobraz Górnego Śląska wzbogacił las kominów stalowni, hut żelaza i metali kolorowych, fabryk nawozów sztucznych, koksowni, przędzalni i wyrobów żelaznych.


Reklama


Maszyny parowe pozwoliły uruchomić w masowej skali: pompy, wiertnie, wyciągarki, taśmociągi, kotły i dmuchawy pieców hutniczych.

Górnicza społeczność na Śląsku w „stuleciu pary i elektryczności” do 1914 roku powiększyła się do 193 tys. ludzi, a charakter pracy pod ziemią i śmiertelne wypadki zespoliły brać górniczą w wielką rodzinę. Przykładowo w 1896 roku w kopalni „Kleofas”, położonej w obrębie dzisiejszych Katowic, zginęło 104 górników, a śmierć w sztolni stała się codziennością.

Kopalnia węgla kamiennego w Wełnowcu pod Katowicami. Fotografia z początku XX wieku.
Kopalnia węgla kamiennego w Wełnowcu pod Katowicami. Fotografia z początku XX wieku.

Dynamiczny rozwój przemysłu wydobywczego i ciężkiego dał impuls do rozwoju miast. W krótkim czasie śląskie wsie zamieniły się w miasta. W latach 1861–1868 Katowice i Huta Królewska (późniejszy Chorzów) dobijały się jeszcze praw miejskich. Pół wieku później liczyły po kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców. Na rozwój miast wpływ wywarł nie tylko rozwój przemysłu ciężkiego.

Wszystkie miasta położone przy liniach kolejowych rozwijały się szybciej niż pozostałe. W latach 1842–1848 Górny Śląsk zyskał kolejowe połączenie z Wrocławiem (niem. Breslau) . To pozwoliło podwoić wydobycie węgla, produkcję wyrobów metalowych i wyrobów chemicznych, ponieważ transport koleją był wydajniejszy od transportu rzecznego.

Przeczytaj też o czarnym kłamstwie II RP. Czy eksport węgla naprawdę uratował polską gospodarkę i zapewnił państwu dobrobyt?

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Leszka Kani pt. Góra św. Anny – Kędzierzyn 1921. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Bellona w 2021 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Przełomowe wydarzenia w historii Śląska

Tekst stanowi fragment książki Leszka Kanii pt. Góra św. Anny – Kędzierzyn 1921 (Bellona 2021).
Autor
Leszek Kania
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.