Kiedy i dlaczego Śląsk odpadł od Polski?

„Tak za sprawą grzechów skończyła się wolność książąt polskich” – komentował XIV-wieczny śląski kronikarz. W świetle tradycji moment odpadnięcia Śląska od Polski jest oczywisty. W rzeczywistości jednak samo pytanie wydaje się… źle postawione.

Średniowieczni Piastowie nie dysponowali wprawdzie żadną wspólną nazwą na określenie swego rodu, ale fakt ten wcale nie pomniejszał ich poczucia rodowej wspólnoty. Za przekonaniem o prawie do tego samego dziedzictwa nie szła natomiast gotowość do podporządkowywania się innym krewniakom.


Reklama


Dawniej panowała w nauce opinia, że kiedy tylko Władysław Łokietek ozdobił swoje skronie królewską koroną, wszyscy polscy książęta zaczęli mu automatycznie podlegać, bez jakichkolwiek hołdów czy umów politycznych. Dzisiaj wiadomo już z całą pewnością, że tak nie było.

Nieukończone zjednoczenie

Łokietek wywodził się z najsłabszej, najmniej znaczącej, kujawskiej odnogi rodu. Krewniacy uważali go za intryganta, który drogą śliskich układów zaczął gromadzić ziemie polskie i który więcej miał szczęścia niż autorytetu.

Władysław Łokietek w wyobrażeniu Walerego Eljasza-Radzikowskiego.

Inne gałęzie rodziny – śląska i wielkopolska – znacznie wcześniej podjęły próby odnowienia monarchii. Łokietek szedł w ślady Głogowczyków oraz faktycznie koronowanego w Gnieźnie na króla Przemysła II. Nie jest prawdą, że w przeciwieństwie do poprzedników, on zdołał doprowadzić proces „jednoczenia” Polski do finału.

Jak słusznie podkreślał chociażby prof. Jan Dąbrowski, znany z niskiego wzrostu władca podporządkował sobie tylko połowę terytoriów dawnego piastowskiego królestwa. Dysponował największym państwem w Polsce, ale nie większością Polski. A koronowany został z tego względu, że… zdołał przekupić stolicę apostolską.


Reklama


Kupiona korona

W niemieckiej kronice z XIV wieku zanotowano, że „książę krakowski z przydomkiem Łokieć” w celu zdobycia „dostojnego tytułu” podarował papieżowi „mnogą ilość pieniędzy i zrobił wszystkich ludzi swego królestwa po wieczne czasy czynszownikami”.

Drugie stwierdzenie odnosiło się do znaczącego podniesienia wymiaru świętopietrza – podatku na rzecz kurii rzymskiej.

Papież Jan XXII. Na koronację Łokietka zgodził się tylko warunkowo i nie za darmo.

Znany z zachłanności (i z tego, że zapoczątkował polowania na czarownice) ojciec święty Jan XXII pod wpływem pokaźnych darowizn zgodził się na koronację Piasta. Była to jednak zgoda raczej chwiejna, warunkowa: jednocześnie papież nakazał Łokietkowi, by ten szanował prawa króla Czech Jana Luksemburskiego, który… też posługiwał się tytułem króla Polski.

Akt uzurpacji

20 stycznia 1320 roku Władysław został namaszczony w katedrze na Wawelu. Przyjął koronę, berło, jabłko i miecz królewski, nazywany szczerbcem.

Ceremonii tej nie skonsultowano z innymi członkami rodu. Dla krewniaków wyniesienie Łokietka było aktem swoistej uzurpacji. Nie skłaniało ich do posłuszeństwa, ale tylko podsyciło wolę oporu przeciw próbom narzucenia sobie wrogiego, zewnętrznego dyktatu.

Sny o potędze

Grono książąt rozwścieczonych samowolnym przedsięwzięciem było naprawdę liczne. Na początku XIV wieku na samym tylko Śląsku istniało siedemnaście odrębnych piastowskich państewek. Władca żadnego z nich nie wyraził zgody na akt z 1320 roku.


Reklama


Wielu, jak pisał prof. Roman Heck, nie mogło wręcz darować Łokietkowi, iż ten rozwiał ich własne „sny o potędze”. Spośród polskich prowincji Śląsk był najlepiej rozwinięty gospodarczo, najbogatszy, ale też najludniejszy. Prof. Witold Kula szacował, że zamieszkiwało go ponad 375 tysięcy osób, podczas gdy Małopolskę i Wielkopolskę tylko po 300 tysięcy.

Miejscowi dynaści uważali, że jeśli ktokolwiek jest uprawniony do zwierzchnictwa nad całym krajem, to tylko oni. Własnych, niezależnych książąt miało także Mazowsze – w 1320 roku rządziło nim trzech braci, Siemowit, Trojden i Wacław. Oni podobnie nie chcieli mieć nad sobą króla. A już zwłaszcza króla-Piasta.

Ziemie polskie za Władysława Łokietka. Wrocław błędnie oznaczono na mapie jako księstwo niezależne. Akt z 1327 roku sprawił, że także ono znalazło się pod kontrolą Czechów (ryc. Zuber & MariuszR, lic. CC-BY-SA 4,0).

„Wszyscy książęta polscy zwykle byli sobie równi”

Od kronikarza Janka z Czarnkowa – związanego z kancelarią królewską i świetnie zorientowanego w zawiłościach polityki tego okresu – wiadomo, że długie dekady rozbicia dzielnicowego wykształciły u członków rodu panującego poczucie i pragnienie pełnej suwerenności.

„Wszyscy książęta polscy zwykle byli sobie równi i żaden z nich nie uznawał jakiejkolwiek władzy innego, lecz każdy swoją władzą się zadowalał” – podkreślał dziejopis. Łokietek, chociaż nosił koronę, to był uważany przez krewniaków za jednego z nich.


Reklama


Nie był, w oczach Piastów, królem, ale kolejnym dux aequalis – równym księciem. Nawet przekonanie dalekiej rodziny, iż należy mu się ranga „pierwszego z rodu”, choćby symbolicznego lidera, nastręczało ogromnych trudności.

Polska poza Polską

Śląsk nie tyle odpadł od Polski, co raczej – nowa, Łokietkowa Polska powstała poza nim, jako osobne państwo.

Pogranicze Śląska i Polski na mapie z końca XVI wieku.

Jak wyjaśniał chociażby dr hab. Janusz Kurtyka, król przez całe swoje panowanie „dysponował władzą zwierzchnią jedynie w stosunku do swych bliższych krewniaków kujawskich i dobrzyńskich”. Próbował wprawdzie szukać punktów zaczepienia na Śląsku i Mazowszu, ale jego dążenia tylko pogłębiały nieufność czy wręcz wrogość sąsiadów.

W innych okolicznościach politycznych dążenia najsilniejszego z Piastów mogłyby przynieść owoce. Łokietek miał jednak przeciw sobie nie tylko członków rodu, ale i króla Czech, który stale dybał na jego koronę.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

„Za sprawą grzechów skończyła się wolność”

W 1327 roku Jan Luksemburski uderzył zbrojnie na Polskę i podszedł z wojskami pod sam Kraków. Stolicę – i władzę króla Władysława – uratowała tylko dyplomatyczna interwencja Węgrów.

Pod naciskiem Karola Roberta Andegaweńskiego Czesi odstąpili od oblężenia. Władca Pragi nie zamierzał jednak wracać do domu z pustymi rękoma. Wykorzystał przemarsz swojej potężnej armii przez Śląsk do zastraszenia tamtejszych książąt. Widząc siłę Luksemburczyka i absolutną niemoc Łokietka, Piastowie zgodzili się podporządkować temu pierwszemu.

Rekonstrukcja wyglądu płyty nagrobnej ostatniego piastowskiego księcia Wrocławia – Henryka VI Dobrego.

W lutym Bolko niemodliński, Jan oświęcimski, Kazimierz cieszyński, Leszek raciborski i Władysław kozielski złożyli uroczyste hołdy lenne władcy Czech. Nieco później dołączył do nich też Bolko opolski.

Henryk VI, rządzący najważniejszym na Śląsku księstwem wrocławskim, poszedł nawet o krok dalej. Przystał na to, by po śmierci jego włości przeszły na własność Jana Luksemburskiego. W zamian otrzymał dożywotnie nadanie Ziemi Kłodzkiej i stałą rentę w wysokości 48 000 groszy rocznie (w dużym przybliżeniu to około 3 miliony dzisiejszych złotych).


Reklama


„Tak za sprawą grzechów skończyła się wolność książąt polskich” – komentował XIV-wieczny śląski kronikarz. A rok 1327 przeszedł do historii jako symboliczna data „odpadnięcia” prowincji od Polski.

Przeczytaj też o tym kiedy i w jakich okolicznościach powstała nazwa dynastii Piastów. W średniowieczu nikt jej nie używał.

Bibliografia

  1. Bieniak J., Wiec w Żarnowie 3-7 czerwca 1319 r. a geneza koronacji Władysława Łokietka, „Przegląd Historyczny” t. 3 (1973).
  2. Długopolski E., Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Universitas, Kraków 2009.
  3. Kurtyka J., Odrodzone Królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Societas Vistulana, Kraków 2001.
  4. Piastowie w dziejach Polski, red. Roman Heck, Ossolineum 1975.
  5. Samsonowicz H., Łokietkowe czasy, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989.
  6. Włodarski B., Polityka Jana Luksemburczyka wobec Polski za czasów Łokietka, Towarzystwo Naukowe, Lwów 1933.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.