Oględziny dziecka w Sparcie. Kadr z filmu 300.

Selekcja dzieci w Sparcie. Czy Spartanie naprawdę mordowali wszystkie słabe i "niekształtne" niemowlęta?

Strona główna » Starożytność » Selekcja dzieci w Sparcie. Czy Spartanie naprawdę mordowali wszystkie słabe i "niekształtne" niemowlęta?

Spartańskie wychowanie, tak zwane agoge, pozwalało uformować najlepszych wojowników starożytnej Grecji. Był to jednak system kategoryczny, wszechogarniający, nie mający względów dla interesów jednostki. Czy Spartanie posuwali się nawet do mordowania własnych dzieci, by te nie „osłabiały” społeczności?

Wiadomość o jednym z najbardziej szokujących z dzisiejszej perspektywy zwyczajów Spartan przekazał Plutarch w swoich sławnych Żywotach równoległych. Dziejopis opowiadał, że w Sparcie epoki klasycznej:


Reklama


Ojciec nowonarodzonego dziecka nie miał prawa decydować czy będzie ono wychowywane. Zanosił dziecko do miejsca zwanego lesche, gdzie zasiadali członkowie starszyzny, którzy przeprowadzali oględziny dziecka.

Jeśli było ono dobrze zbudowane i silne, kazali ojcu je wychowywać (…). Jeśli jednak było chuderlawe i niekształtne, odsyłali je do tak zwanych Apothetai, jamy w ziemi w pobliżu Tajgetu, wierząc, że zarówno dla dziecka, jak i dla polis, lepiej będzie, jeśli umrze skoro od samego początku nie miało zdrowia i siły.

Selekcja dzieci w Sparcie. Fragment obrazu Jean-Pierre’a Saint-Ours z 1785 roku.

W interesie ogółu

Wiadomości Plutarcha wpisują się w obraz spartańskiej kultury skupionej ściśle na dobru ogółu. „Zakres wolności jednostki określano w Sparcie niezwykle wąsko” – wyjaśnia Ryszard Kulesza w książce Ateny-Sparta 431-404 p.n.e. – „Interes osobisty musiał schodzić na dalszy plan. [Dlatego] nawet decyzja o losie dzieci obywatela nie zależała od niego samego”.

Akty dzieciobójstwa, według Plutarcha powszechne, legły też u podstaw reputacji Spartan jako ludzi bezwzględnych, nawet bezdusznych – przynajmniej w świetle dzisiejszych norm moralnych. Czy jednak relacja o mordowaniu niemowląt zasługuje na zaufanie?


Reklama


Wielu historyków przyjmuje, że opisany przepis faktycznie obowiązywał. Matthew Dillon, autor pracy Legal (and customary?) approaches to the disabled in ancient Greece wyjaśnia, że wprawdzie Sparta nie dysponowała spisanym zwojem praw, ale obyczaj znany Plutarchowi nie był sprzeczny z tym co wiemy o przyjętych normach. Podobnego zdania jest także Ryszard Kulesza. W temacie da się jednak zgłosić poważne wątpliwości.

Poważne wątpliwości

Przede wszystkim Plutarch tworzył na przełomie I i II wieku n.e., a więc przynajmniej 600 lat po czasach, w których w Sparcie miało być praktykowane dzieciobójstwo.

Tekst stanowi fragment książki Ryszarda Kuleszy pt. Ateny-Sparta 431-404 p.n.e. Edycja limitowana do kupienia tylko w księgarni wydawcy.

Żaden wcześniejszy autor nie poruszył tego tematu. Co szczególnie znaczące, o mordowaniu niemowląt nie napisał Ksenofont, który w IV wieku p.n.e. stworzył cały traktat poświęcony ustrojowi Sparty i świetnie znał obyczaje peloponeskiego miasta-państwa.

Profesor Uniwersytetu w Manchesterze Christian Laes przypomina też, że wiadomo o spartańskim królu Agesilaosie (ok. 443-360 p.n.e.), który był od urodzenia niepełnoprawny, a nie poddano go żadnej „selekcji”. Poza tym w rejonie Tajgetu prowadzono w ostatnich dekadach badania archeologiczne. Nie doprowadziły one do odnalezienia szczątek niemowląt ani dzieci.


Reklama


Odprysk plemiennej kultury

Według Laesa tekst Plutarcha nie zawiera faktycznego przepisu z epoki klasycznej. Specjalista sądzi jednak, że opowieść o surowym prawie ma „niewątpliwie historyczny rdzeń”, tyle że nawiązuje nie do V czy IV wieku p.n.e., ale „do czasów plemiennych społeczności wojowniczych”.

Mimo to łatwo zrozumieć, dlaczego wielu badaczy wciąż przyjmuje opowieść o zabijaniu małych Spartan za fakt.

Oględziny dziecka w Sparcie. Kadr z filmu 300.
Oględziny dziecka w Sparcie. Kadr z filmu 300.

Zupełną rację ma przecież także Ryszard Kulesza, który na kartach książki Ateny-Sparta 431-404 p.n.e. pisze:

Władze [Sparty] ingerowały w niemal każdą dziedzinę życia, tworząc system nakazów i zakazów obliczonych na wychowanie posłusznego obywatela oraz świetnie wyszkolonego żołnierza.

Usuwanie najsłabszych jednostek nie kłóciłoby się z takim systemem. I pewnie dlatego Plutarch sam uwierzył, że przekazuje nie mity lub plotki, ale samą prawdę.

Bibliografia

  • Dillon Matthew, Legal (and customary?) approaches to the disabled in ancient Greece [w:] Disability in Antiquity, red. Christian Laes, Routledge 2017.
  • Kulesza Ryszard, Ateny-Sparta 431-404 p.n.e., Bellona 2021.
  • Laes Christian, Learning From Silence: Disabled Children in Roman Antiquity, „Arctos”, t. 42 (2008).

Nowe, limitowane wydanie do kupienia tylko na Swiatksiazki.pl

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.