Śmierć Walerego Sławka. Dlaczego jeden najważniejszych polskich polityków odebrał sobie życie?

Walcząc za Polskę stracił oko i słuch. Ale nawet w połowie ślepy i głuchy na jedno ucho lepiej od innych umiał słuchać rozkazów. Przewidywano, że będzie prezydentem, sam Wódz wyznaczył go do tej roli. Dlaczego więc już cztery lata po śmierci Marszałka strzelił sobie w usta?

Niewielu polityków z obozu legionowego miało za sobą równie zaszczytną karierę. Biografia żadnego nie urwała się też tak niespodziewanie.


Walery Sławek napadał na carskie transporty złota, współtworzył Legiony, a po zamachu majowym budowały zaplecze polityczne Piłsudskiego. Był premierem (1930-1931, 1935) i prezesem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (od 1927).

Jak przypomina Sławomir Koper w książce Święta po polsku, Komendant miał wobec niego wielkie plany. Chciał, aby Sławek został przyszłym prezydentem Rzeczypospolitej, a więc pierwszym człowiekiem w państwie. Stało się zupełnie inaczej.

Przemówienie Walerego Sławka jako prezesa BBWR. Rok 1934.

Telefon do Komendanta

Niektórzy twierdzą, że Waleremu Sławkowi zabrakło samodzielności. Jego dawny towarzysz z konspiracji i inny premier, Aleksander Prystor, utyskiwał, że Walery nawet po śmierci Piłsudskiego najchętniej dzwoniłby do Marszałka w każdej ważnej sprawie. Bez rozkazów z Sulejówka był zwyczajnie bezradny.

Inni podkreślają, że Sławek miał etykę, nie zniżał się do sprzecznych z prawem i najbardziej bezwzględnych form walki politycznej. W efekcie: nie miał szans w starciu z ludźmi, dla których liczyła się tylko władza.

Obie interpretacje są bliskie prawdy. Warto dodać jednak trzecią.


Sławek pomógł budować wojskową półdyktaturę i demontować polską demokrację. Potem zaś padł ofiarą dokładnie tego systemu, którego był współarchitektem.

Podobno gdy już odsunięto go od rządów to mawiał, że „nie o to chodziło, aby piłsudczycy byli po wsze czasy przy władzy”. A jednak właśnie taki cel realizował za życia swojego wielkiego mentora i mocodawcy.

Inspiracją dla tego artykułu stała się intrygująca teza Sławomira Kopra, przedstawiona w nowej książce pt. Święta po polsku. Tradycje i skandale (Wydawnictwa Fronda 2019).

„Nie o to chodziło”

Środowiska skupione wokół Ignacego Mościckiego i Edwarda Śmigłego-Rydza okazały się skuteczniejsze i pozbawione skrupułów.

Obóz władzy zaczął flirtować z nacjonalistycznymi hasłami, hołubić skrajną prawicę. Dla grupy pułkowników, oddanych dawnych legionowym hasłom, było coraz mniej miejsca na świeczniku. Zwłaszcza zaś – dla Walerego Sławka.

Przeczytaj też: Grób nieznanego żołnierza. O tym, kto w nim spocznie zdecydowano w losowaniu

Ograny przez konkurentów, zachował tylko nic nie warte synekury. Po wyborach w 1938 roku stracił nawet mandat posła. Stał się politycznym pariasem. Ostrzegał, że Polska zmierza do totalitaryzmu, że Śmigły-Rydz deprawuje elity polityczne i „marnuje wojsko”. Ale już mało kto chciał go słuchać.

Polityczne inicjatywy Walerego Sławka budziły drwiny; zresztą były pozbawione realnych podstaw. Dawni przyjaciele stali się jego wrogami. Nie mógł znieść, że posyłano nawet za nim szpicli śledzących każdy jego krok. Zupełnie jak za czasów carskich.


„Nikogo proszę nie winić”

Nie wiadomo kiedy zaczął nosić się z ostateczną decyzją. Wahał się chyba, bo jeszcze w sobotę 1 kwietnia 1939 roku planował wyjazd na wieś, do Racławic. Zmienił zamiar.

Nazajutrz około południa dostał nieznany telegram. Potem zamknął się w mieszkaniu przy alei Szucha i zaczął palić prywatne papiery.

Walery Sławek – fotografia portretowa

Jak pisał jego biograf, Jerzy Nowakowski:

Później, ubrany w wizytowy garnitur z przypiętymi baretkami najwyższych odznaczeń państwowych, usiadł przy stoliku, by ołówkiem na niewielkiej karteczce (…) napisać równym, starannym pismem: „Odbieram sobie życie. Nikogo proszę nie winić”.

Data i podpis. A niżej, jakby sobie przypomniał w ostatniej chwili: „Spaliłem papiery o charakterze prywatnym, a także wręczone mi w zaufaniu. Jeśli nie wszystkie, to proszę pokrzywdzonych o wybaczenie”.

I jeszcze ostatnie słowo: „Bóg Wszystkowidzący może mi wybaczy moje grzechy, i ten ostatni”.


Nieznane przyczyny

Jak przypomina Sławomir Koper na kartach Świąt po polsku, do dzisiaj krąży wiele teorii spiskowych na temat przyczyn, które popchnęły byłego premiera do decyzji o samobójstwie.

Nie ma żadnych dowodów (ani nawet mocnych przesłanek) wskazujących, że rzeczywiście przygotowywał zamach stanu. Tym bardziej nie należy dawać wiary wersji, według której usiłował otruć prezydenta Mościckiego.

Pogrzeb Walerego Sławka.

Jeśli coś brzmi wiarygodnie, to najwyżej interpretacja w myśl której Sławek obawiał się otwartego wystąpienia władz przeciw sobie. Czy zamiast aresztowania i dalszych poniżeń wybrał śmierć?

Ta sama godzina

Była niedziela, 2 kwietnia 1939 roku. Dochodziła godzina 20.45. Ta sama, o której cztery lata wcześniej, 12 maja 1935 roku, zmarł Marszałek. Walery Sławek chwycił za stary pistolet, który towarzyszył mu w latach walk rewolucyjnych i w szeregach Legionów.


„Włożył lufę do ust i pociągnął za spust” – pisze Sławomir Koper. Autor Świąt po polsku sugeruje, że wysłużona broń zawiodła. Jerzy Nowakowski sądził raczej, że to ręka w ostatniej chwili zadrżała Sławkowi. Jakkolwiek było – strzał okazał się niecelny. Kula utkwiła w czaszce, polityk konał przez niemal dziesięć godzin.

Podczas pogrzebu na warszawskich Powązkach jego ostatni przyjaciele nie dopuścili do trumny przedstawicieli władz. Wiedzieli, że Walery osobiście i w samotności oddał strzał. Ale to na Zamku i w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych widzieli ludzi rzeczywiście odpowiedzialnych za jego śmierć.

Przeczytaj też o tym, jak wyglądała śmierć Edwarda Śmigłego Rydza – człowieka, który pogrążył Walerego Sławka.

Nowa książka Sławomira Kopra

Bibliografia

  1. Duber P., Pamięci Walerego Sławka, „Niepodległość i Pamięć” 18/2 (2011).
  2. Koper S., Święta po polsku. Tradycje i skandale, Wydawnictwo Fronda 2010.
  3. Nowakowski J.M., Walery Sławek (1879-1939). Zarys biografii politycznej, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych 1988.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.