Upadek Cesarstwa Rzymskiego. 50 lat, które na zawsze zmieniły dzieje ludzkości

Strona główna » Starożytność » Upadek Cesarstwa Rzymskiego. 50 lat, które na zawsze zmieniły dzieje ludzkości

Erozja Cesarstwa Rzymskiego trwała całe stulecia. Ostateczne załamanie się jego zachodniej części było jednak procesem szybkim i dramatycznym. O tym jak przebiegał jeden z największych kryzysów w dziejach ludzkości pisze Niall Ferguson w książce Fatum. Polityka i katastrofy współczesnego świata.

Przyjrzyjmy się najsłynniejszemu schyłkowi i upadkowi imperium w historii, czyli rozpadowi Cesarstwa Rzymskiego. W History of the Decline and Fall of the Roman Empire (Dzieje zmierzchu i upadku Cesarstwa Rzymskiego), wydanym w sześciu tomach w latach 1776–1788, Edward Gibbon opisał ponad 1400 lat trwania tego procesu, począwszy od roku 180 do 1590.


Reklama


Trwający setki lat proces upadku

Trudno doprawdy o bardziej długofalowe ujęcie procesu historycznego: wśród przyczyn upadku Rzymu Gibbon wymienia z jednej strony zaburzenia osobowości poszczególnych cesarzy, z drugiej nadmierną władzę gwardii pretoriańskiej, z jeszcze innej zaś wzrost znaczenia wielkich religii monoteistycznych.

Mapa Cesarstwa Rzymskiego u szzczytu jego potęgi. Poszczególnymi kolorami zaznaczono kolejne podboje (Friedrich Wilhelm Putzger/domena publiczna).
Mapa Cesarstwa Rzymskiego u szzczytu jego potęgi. Poszczególnymi kolorami zaznaczono kolejne podboje (Friedrich Wilhelm Putzger/domena publiczna).

Obecnie już niewielu historyków schyłkowego okresu Cesarstwa Rzymskiego odczuwa potrzebę albo odnajduje w sobie umiejętności, by odmalowywać taką epicką panoramę. Podsumujmy zatem tylko najważniejsze fakty.

Po śmierci Marka Aureliusza w 180 roku nawracającym problemem cesarstwa stały się wojny domowe, w miarę jak rywalizowało ze sobą coraz więcej kandydatów do tronu.


Reklama


W 260 roku nadeszło pierwsze z długiej serii upokorzeń Rzymu: cesarz Walerian dostał się do niewoli w bitwie z Persami, rządzonymi przez dynastię Sasanidów, choć wkrótce potem cesarz Aurelian odbił utracone na ich rzecz terytoria, czym zasłużył sobie na tytuł „odnowiciela świata” (łac. restitutor orbis).

Cesarstwo zostało następnie podzielone przez Dioklecjana, po czym schrystianizowane przez Konstantyna. W IV wieku rozpoczęły się inwazje i migracje barbarzyńców, które nabrały intensywności po tym, jak na zachód zaczęli się przemieszczać Hunowie, wypierając z dotychczasowych siedzib ludy germańskie, na przykład Wizygotów.

Artykuł stanowi fragment książki Nialla Fergusona pt. Fatum Polityka i katastrofy współczesnego świata (Wydawnictwo Literackie 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Nialla Fergusona pt. Fatum. Polityka i katastrofy współczesnego świata (Wydawnictwo Literackie 2022). Z kodem WH35 kupicie ją 35% taniej.

Ostatni akt dramatu

Cały ten ciąg wydarzeń nie odbiega zbytnio od narracji Gibbona, ukazującej powolny, acz nieubłagany schyłek. Na historię Rzymu można jednak spojrzeć zupełnie inaczej: jako na całkowicie normalne funkcjonowanie złożonego systemu adaptatywnego, w którym walki polityczne, migracje (a z czasem integracje) barbarzyńców czy rywalizacja imperiów stanowią nieodłączne elementy realiów późnej starożytności, a chrześcijaństwo w równym stopniu podważa stary porządek, jak przyczynia się do powstania nowego.

Sam upadek Rzymu był już natomiast procesem szybkim i dramatycznym — jak można by się spodziewać po dowolnym złożonym systemie, który dociera do punktu krytycznego. Kiedy załamała się współpraca z Wizygotami przeciwko Hunom, w 378 roku doszło do bitwy pod Adrianopolem, w której zasadnicza część armii cesarstwa została rozbita, a cesarz Walens zginął.


Reklama


Ostateczne załamanie się Cesarstwa Zachodniorzymskiego nastąpiło w 406 roku, kiedy ludy germańskie zaczęły bez przeszkód przekraczać Ren i przedostawać się najpierw do Galii, a potem również do samej Italii. Cztery lata później doszło do splądrowania Rzymu przez Wizygotów pod wodzą króla Alaryka — był to pierwszy przypadek zdobycia miasta od 390 roku p.n.e.

Wystarczyło zaledwie 50 lat

Z kolei w latach 429–439 Genzeryk poprowadził Wandalów do licznych zwycięstw w północnej Afryce, których efektem był ostateczny upadek rzymskiej już od wieków Kartaginy. W ten sposób, na swoją rychłą zgubę, Rzym utracił bogate prowincje na południowym wybrzeżu Morza Śródziemnego, stanowiące dlań nie tylko swoisty spichlerz, lecz także ważne źródło dochodów podatkowych.

Jedynie przy wsparciu Wizygotów udało się Rzymianom pokonać Hunów Attyli, prących na zachód po splądrowaniu Bałkanów. Do 452 roku Cesarstwo Zachodniorzymskie utraciło już całą Brytanię, większą część Hiszpanii, najbogatsze prowincje północnej Afryki oraz południowo-wschodnią i południowo-zachodnią Galię.

Poza samą Italią imperium nie obejmowało już właściwie żadnych istotnych terytoriów. Owszem, Cesarstwo Wschodniorzymskie (Bizancjum) miało się całkiem dobrze — cesarz Bazyliskus podjął nawet próbę odzyskania Kartaginy — ale Cesarstwo Zachodniorzymskie było już w praktyce tworem martwym.

Łupienie Rzymu przez Wizygotów na obrazie Évariste’a-Vitala Luminaisa (domena publiczna).
Łupienie Rzymu przez Wizygotów na obrazie Évariste’a-Vitala Luminaisa (domena publiczna).

W 476 roku rządy w Rzymie przejął germański wódz Odoaker, który zrzucił z tronu nastoletniego cesarza Romulusa Augustulusa i ogłosił się królem. W tym całym ciągu wydarzeń najbardziej zdumiewać może szybkość, z jaką upadł zachodniorzymski kolos. Jego populacja spadła w ciągu zaledwie pięciu dekad o trzy czwarte.

Odkrycia archeologiczne poczynione na terenie całej zachodniej Europy, dokumentujące pogorszenie się warunków mieszkaniowych, prymitywniejszą ceramikę, mniej monet, mniej bydła, sugerują, że ów „koniec cywilizacji” nastąpił za życia zaledwie jednego pokolenia. A wszystko to wydarzyło się na długo przed dżumą Justyniana, która miała nadejść w połowie VI wieku.

Przeczytaj również o przyczynach wielkiej wędrówki ludów. Wreszcie ustalono dlaczego barbarzyńskie plemiona uderzyły na cesarstwo rzymskie

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Nialla Fergusona pt. Fatum. Polityka i katastrofy współczesnego świata. Jej polskie wydanie w przekładzie Wojciecha Tyszki ukazało się nakładem Wydawnictwa Literackiego.


Reklama


Historia kryzysów, plag i pandemii

Autor
Niall Ferguson

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.