W II RP karano więzieniem za zarażenie chorobą. Czy przepis pomógł w walce z epidemią?

Kary były horrendalne, a władze – bezlitosne. Tysiące Polaków trafiły na salę sądową pod zarzutem roznoszenia chorób w czasie epidemii. Zakazywano już samego „narażania” innych na infekcję. Sędziowie protestowali natomiast, że… ich zawód nie powinien polegać na pilnowaniu miesiączek u oskarżonych kobiet.

„Kto, będąc dotknięty chorobą weneryczną, naraża inną osobę na zarażenie tą chorobą, podlega karze więzienia do lat 3 lub aresztu do lat 3” – głosił paragraf 245, wchodzący w skład pierwszego polskiego kodeksu karnego, wprowadzonego w roku 1932.


Był to przepis zupełnie unikalny. Nie znały go wcześniejsze, zaborcze ustawy. Podobna sankcja nie pojawiała się też niemal nigdy w systemach prawnych innych państw Europy.

Twórcy polskich przepisów byli jednak przekonani, że z roznosicielami chorób trzeba postępować bez litości. Karano nawet osoby, które „plują na podłogę wagonu kolejowego”, tym samym narażając współpasażerów na… zarażenie gruźlicą.

Tym ważniejsza wydawała się walka z chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Jeden z twórców polskiego kodeksu karnego, prof. Juliusz Makarewicz. Od jego nazwiska kodeks z roku 1932 jest nazywany często „kodeksem Makarewicza”.

Reakcja na epidemię

W innym tekście pisałem już o olbrzymiej pladze syfilisu i rzeżączki, z jaką borykała się Polska po pierwszej wojnie światowej.

Nawet według oficjalnych danych chorował milion obywateli II Rzeczpospolitej. W rzeczywistości – znacznie więcej ludzi. Lekko licząc, kilkanaście procent populacji kraju (kliknij, aby poznać szczegóły).


Niedofinansowana, droga i zacofana służba zdrowia nie była w stanie poradzić sobie z tym wyzwaniem. Władze zamiast na rozwiązania medyczne stawiały więc na surowe sankcje karne.

W kodeksie karnym były też inne przepisy związane ze sferą intymną. O ile jednak paragrafy każące gwałty, pedofilię czy molestowanie nieletnich były martwe, a sprawców napaści seksualnych w ogóle nie ścigano, o tyle do artykułu 245 władze podeszły z zupełną powagą.

O przestępczości seksualnej w przedwojennej Polsce pisałem szeroko w książce Epoka milczenia.

Pierwszy proces

Przestępstwo zarażenia chorobą weneryczną można było ścigać tak na wniosek pokrzywdzonego, jak i decyzją władz śledczych. Zakres karalności był bardzo szeroki.

Do więzienia można było trafić nie tylko za zarażenie drugiej osoby, ale już za każdy czyn mogący, choćby teoretycznie, do zarażenia doprowadzić.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Pierwszy proces, testujący skuteczność paragrafu, odbył się w styczniu 1933 roku w Sądzie Okręgowym w Warszawie. Na ławie oskarżonych zasiadł Józef P.:

Krawiec z zawodu, którego w ciągu dwóch lat łączyły bliższe stosunki ze starszą od niego wdową. Ta ostatnia wniosła skargę do prokuratora, pomawiając Józefa P. o popełnienie przestępstwa z art. 245.


Adwokat oskarżonego usiłował podać w wątpliwość wierność kobiety. Zarzucił jej, że utrzymywała kontakty seksualne też z innymi mężczyznami, nie powinna więc mieć do nikogo pretensji, że się zaraziła. Sędzia opowiedział się jednak za wersją prokuratora. Józefa P. skazano na 6 miesięcy więzienia.

Wystarczy sama „możliwość zarażenia”

W przypadku gwałtów Sąd Najwyższy dokładał starań, by utrudnić ofiarom walkę o sprawiedliwość. Artykuł 245 traktowano wprost odwrotnie. Tylko zyskiwał on na powadze na skutek kolejnych orzeczeń.

List umieszczony w aktach prokuratorskich sprawy z artykuł 245 prowadzonej w Krakowie w latach 30. Lekarz tłumaczy ojcu zarażonej syfilisem dziewczyny co wiąże się z jej chorobą i jak droga czeka ją terapia.

W 1938 roku wyraźnie podkreślono, że samo „przewidywanie możliwości zarażenia chorobą weneryczną wypełnia znamiona przestępstwa”. Sprawca nie musiał kierować się złą wolą, nie musiał planować zarażenia. Wystarczyło, że wiedział, iż cierpi na syfilis lub rzeżączkę, a już narażał się na długą odsiadkę.

„Art. 245 K.K. w praktyce sądowej”

W przeciwieństwie do przestępstw ściśle seksualnych czyn z artykułu 245 stale budził też zainteresowanie środowiska lekarskiego. Znalazł się nawet człowiek, który poświęcił jego badaniu spory wycinek swojej kariery.

Przeczytaj też: Pozycja misjonarska. Dlaczego dawni seksuolodzy kazali jej unikać?

Patolog Stanisław Hurwicz już w 1934 roku wystąpił na Kongresie Eugenicznym w Łodzi, wygłaszając referat Art. 245 K.K. w praktyce sądowej. Wykład przyjęto z atencją, szczególnie że paragraf uchodził za swoisty balon próbny, otwierający drogę do dalszych przeróbek kodeksu w duchu eugeniki.

Parę lat później Hurwicz przygotował już nie krótki odczyt, ale całą pracę naukową pod niemal identycznym tytułem. Zebrał dokładne dane z dziewięciu różnych sądów. Namierzył 425 dochodzeń z artykułu 245.


Wysoka liczba spraw znajduje potwierdzenie w zachowanych aktach prokuratorskich, do których sam dotarłem. W tych krakowskich skargi o zarażenie chorobą weneryczną są nawet częstsze od doniesień o gwałtach.

„Śmiało rzec można, że u kobiet wszelkie badania…”

Doktor ustalił, że do skazań dochodziło w 8% przypadków. Najczęściej prokurator umarzał sprawę. Sędziowie też preferowali wyroki uniewinniające, wydając je dwa razy częściej niż skazujące. Hurwicz dokładał ogromnych starań, by ustalić, dlaczego tak się dzieje.

Strażniczka przed drzwiami celi krakowskiego więzienia. Rok 1932.

Diagnoza nie wypadła korzystnie dla żadnej ze stron. Opór stawiali oskarżeni i oskarżone. Od wyników procesu zależała ich reputacja, o wolności nie wspominając.

Nierzadko zdarzały się przypadki odmowy udziału w badaniach, koniecznych dla ustalenia faktów sprawy. Podejrzani protestowali nawet przeciwko pobieraniu krwi. Istniało też wiele mniej czy bardziej wyrafinowanych środków, pozwalających zafałszować wyniki lekarskich dociekań.


„Śmiało rzec można, że u kobiet wszelkie badania (…) mogą nie dać żadnego rezultatu, jeżeli kobieta przed badaniem wypłucze pochwę byle płynem dezynfekującym” – podkreślał Hurwicz. Jego zdaniem „świadome przeciwdziałanie” mogło łatwo sprawić, że wszelkie wyniki stawały się „niepewne, ba, nawet iluzoryczne”.

Sędziowie: nie będziemy pilnować miesiączek!

Sytuację tylko komplikował brak współpracy i zrozumienia ze strony dozorców w aresztach oraz lekarzy więziennych.

Kobieta chora na syfilis z krwawym wylewem na błonie śluzowej języka (domena publiczna).
Kobieta chora na syfilis z krwawym wylewem na błonie śluzowej języka (domena publiczna).

Zgodnie ze sztuką medyczną, badania powinny być przeprowadzane z samego rana, ale niezwykle rzadko dawało się tę zasadę wyegzekwować.

Tym bardziej biegły lekarz nie mógł oczekiwać, że sędzia będzie „pilnować okresu periodu”. A więc: dbać o to, by oskarżona o zarażenie poddała się odpowiednim badaniom zaraz po miesiączce.

Przeczytaj też: Kobieca pedofilia w przedwojennej Polsce. Wymysł czy prawdziwy problem?

Symulanci i szantażyści

Skarżący wykazywali niepomiernie większą chęć współpracy, nie wolno im było jednak we wszystkim ufać.

Hurwicz spotkał się w Łodzi z przypadkiem symulantki, która wmówiła samej sobie, że mąż zaraził ją i dzieci syfilisem. Choć nie miała żadnych objawów, zaczęła domagać się po różnych przychodniach kuracji przeciwwenerycznej. Gdy wreszcie jeden lekarz ugiął się i dla świętego spokoju zaaplikował jej bizmut, kobieta wykorzystała ten fakt… jako dowód w dętym procesie przeciwko mężowi.


Zdarzały się też przypadki wymuszeń, szantaży, działań powodowanych wyraźnie złą wolą.

„Miała kolejno stosunek z pięcioma mężczyznami”

Pracę dochodzeniową komplikował charakterystyczny dla lat międzywojnia stan moralnego rozprzężenia.

Wbrew dzisiejszym wyobrażeniom ówczesna Polska nie była krajem szczególnie cnotliwym. Wolne związki, konkubinaty, seks z nieznajomymi, a nawet erotyczne orgie były codziennością tak w klasie średniej, jak i w warstwach robotniczych.

„Uleczalność syfilisu”. Strona tytułowa broszury z 1925 roku.

Powstawały „najrozmaitsze kombinacje”, stawiające pod znakiem zapytania szanse ustalenia prawdziwej historii choroby i zarażenia. Stanisław Hurwicz przytoczył charakterystyczny przykład z praktyki sądowej:

Dwudziestoletnia kobieta od roku miewa przygodne stosunki płciowe. W lutym 1933 roku miała na zabawie kolejno stosunek z pięcioma mężczyznami. U ostatniego z nich rozwinęła się po kilku dniach ostra rzeżączka, wobec czego wniósł skargę przeciwko owej kobiecie.


Ta stanowczo zaprzecza, aby kiedyś chorowała, natomiast oświadcza, że po owej zabawie pojawiły się u niej obfite upławy i bóle przy oddawaniu moczu (…).

Badanie pozostałych mężczyzn dało wynik ujemny u pierwszych trzech, natomiast u czwartego po wymasowaniu gruczołu krokowego stwierdzono gonokoki. Okazało się, że chorował przed dwoma laty i leczył się u felczera. Przy takim stanie faktycznym należało przyjść do wniosku, że ten był właściwym zarazicielem.

Ofiara syfilisu na okładce broszury „Kilka uwag” wydanej w 1935 roku przez Ministerstwo Opieki Społecznej.

Marzenia doktora Hurwicza

Wreszcie bez winy nie byli nawet sędziowie. Brakowało im cierpliwości, a przede wszystkim wiedzy. Jako laicy potrzebowali namacalnych dowodów, próbek mikroskopowych, twardych faktów. Ostrożne przypuszczenia lekarzy nijak ich nie zadowalały.

Hurwicz wiedział o tym i całą swoją pracę adresował właśnie do biegłych sądowych. Uczył ich właściwej precyzji wypowiedzi, wskazywał najodpowiedniejszą ścieżkę postępowania i… snuł dalekosiężne plany.

Przeczytaj też: Aborcja w II RP. Za spędzenie płodu groziło więzienie, ale i tak wykonywano miliony „skrobanek”

Marzyło mu się tworzenie w całym kraju „oddziałów sądowych przy szpitalach”, a nawet – specjalnych szpitali sądowniczych.

Zwracał uwagę, że dla badania „rzeczy martwych” istnieje Instytut Ekspertyz Sądowych. W każdym dużym mieście znajdowało się też prosektorium. Dlaczego więc właściwie nie można by stworzyć „instytutu takiego dla osób żywych”? Wtedy wreszcie setki oskarżeń o zarażenie chorobami wenerycznymi przełożyłyby się na setki wyroków.

Przeczytaj też o epidemii chorób wenerycznych w przedwojennej Polsce. Chorowały miliony obywateli II RP.


Polecamy

Bibliografia

  1. Archiwum Narodowe w Krakowie, Akta Prokuratury Sądu Okręgowego w Krakowie, sygn. 29/467/525, 29/467/596, 29/467/599, 29/467/719, 29/467/756.
  2. Hilarowicz T., Choroby zakaźne [w:] Encyklopedja Podręczna Prawa Publicznego, red. Z. Cybichowski, Instytut Wydanniczy „Bibljoteka Polska”, Warszawa 1926.
  3. Hurwicz S., Art. 245 Kodeksu Karnego w praktyce sądowej, „Lekarz Polski”, nr 1 (1937).
  4. Klinger P., Vita sexualis. Prawda o życiu płciowem człowieka, Księgarnia Karola Neumillera, Łodź 1935.
  5. O.W., Przegląd Orzecznictwa Sądu Najwyższego. II. Orzecznictwo karne, „Głos Adwokatów”, nr 5 (1939), s. 156.
  6. Paragraf 245 K.K. Pierwszy proces o zarażenie chorobą weneryczną, „Głos Poranny”, nr 7 (1933).
  7. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny, Dz.U. 1932 nr 60 poz. 571, s. 1170 (art. 245).
  8. Zagadnienie poprawy rasy przedmiotem obrad dzisiejszego kongresu eugenicznego w Łodzi, „Głos Poranny”, nr 284 (1934).
Autor
Kamil Janicki
2 komentarze
  • A proszę zobaczyć teraz – są nagrody typu premia obecnościowa przez jaką ludzie chorzy chodzą do pracy aby jej nie utracić. Teraz można by powiedzieć że polityka wielu firm zachęca do zarażania innych co jest sprzeczne z ich zyskiem a jednak premia obecnościowa występuje często.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.