Wzrost w średniowieczu. Przekonanie, że ludzie byli wtedy niscy jest zupełnie fałszywe

Panuje powszechna opinia, że w średniowieczu ludzie byli o wiele niżsi niż dzisiaj. To mit. W rzeczywistości postura Europejczyków żyjących 1000 lat temu była wprost imponująca. I wiele mówi ona na temat warunków panujących w rzekomo ciemnych wiekach.

Kompleksowe badania bioarcheologiczne, prowadzone w ostatnich dekadach, zupełnie zmieniły sposób, w jaki naukowcy postrzegają wzrost dawnych mieszkańców Starego Świata.


Reklama


Koreańczycy i Rzymianie

Z pozoru chodzi o rzecz drobną. Można by pomyśleć: jakie znaczenie ma to czy ludzie byli o kilka centymetrów niżsi czy wyżsi? Wzrost to jednak cecha bezpośrednio związana z warunkami życia.

Społeczności zmagające się z głodem i pozbawione dostępu do urozmaiconej diety, a do tego narażone na długotrwały stres, już po kilkudziesięciu latach „kurczą się”. Poprawa warunków bytowych prowadzi z kolei do szybkiego zwiększenia się średniego wzrostu.

Mężczyźni w Korei Półocnej mają średnio 166 centymetrów wzrostu. Ich sąsiedzi z południa są 5 centymetrów wyżsi. Na zdjęcie jedna ze stacji metra w Pjongjangu (Kristoferb/CC BY-SA 3.0).
Mężczyźni w Korei Półocnej mają średnio 166 centymetrów wzrostu. Ich sąsiedzi z południa są 5 centymetrów wyżsi. Na zdjęcie jedna ze stacji metra w Pjongjangu (Kristoferb/CC BY-SA 3.0).

Zależność tę dobrze widać na przykładzie Koreańczyków. Według danych z początku XXI wieku mężczyźni z Korei Południowej mają średnio niespełna 171 centymetrów wzrostu. Ich sąsiedzi z północy – od niemal 75 lat podporządkowani brutalnemu dyktatowi Kimów – są przeciętnie o 5 centymetrów niżsi.

Podobne zmiany widać też w materiale archeologicznym. Do sporego spadku średniego wzrostu doszło chociażby na obszarach podporządkowanych starożytnemu Rzymowi. Zhierarchizowany, oparty na wyzysku i kontroli wojskowej reżim sprawił, że mężczyźni w Italii skurczyli się o około 2,2 centymetrów w porównaniu do epoki żelaza. Zjawisko obserwowano też w Iberii, Brytanii i na innych podbijanych obszarach.

Co ważne, średni wzrost ludności zaczął się szybko zwiększać, gdy tylko cesarstwo upadło. Przyjmuje się, że stulecia VI-VIII stanowiły okres najgłębszego regresu cywilizacyjnego. Z perspektywy warunków życia musiał to być jednak czas olbrzymiej poprawy. Może nie dla elit, ale na pewno dla szerokich warstw społeczeństwa.

Ogromny przyrost we wczesnym średniowieczu

W czasach rzymskiej okupacji mężczyźni w Brytanii mieli tylko około 163 centymetrów wzrostu. We wczesnym średniowieczu (IX-XI wiek) – już ponad 173 centymetry! W Italii zmiana była mniejsza, ale też zauważalna: ze 164 centymetrów w czasach imperium do prawie 167 centymetrów w średniowieczu.


Reklama


Taki przyrost obserwowano na całym obszarze dawniej podporządkowanym Cesarstwu Rzymskiemu. Dotyczył on rzecz jasna także kobiet. W Italii miały one w epoce antyku średnio 152 centymetry, a w kolejnej epoce – już prawie 155 centymetrów.

Wzrost w średniowieczu i dzisiaj

Profesor Richard H. Steckel zebrał wyniki trzydziestu różnych badań archeologicznych prowadzonych w szeroko rozumianej Europie Północnej. Na ich podstawie oszacował, że we wczesnym średniowieczu (IX-XI wiek) mężczyźni mieli średnio 173,4 centymetrów wzrostu.

Pierwsze dziesięciolecia XI wieku charakteryzowały się jeszcze obfitymi zbiorami. Potem nastały długie okresy głodu (domena publiczna).
We wczesnym średniowieczu mężczyźni w Europie Zachodniej mieli średnio 173,4 centymetrów wzrostów (domena publiczna).

Specjalista nie wziął pod uwagę mieszkańców krajów słowiańskich, z innych badań wiadomo jednak, że w Wielkopolsce w wiekach XI-XII średni wzrost mężczyzn wynosił 172 centymetry, a kobiet – 157 centymetrów.

Dzisiaj przeciętny wzrost jest tylko o kilka centymetrów wyższy. Dla całej Europy średnia dla mężczyzn wynosi nieco ponad 177 centymetrów.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Dlaczego ludzie średniowiecza byli tak wysocy?

Jakie były przyczyny zawrotnego odbicia w stosunku do czasów antycznych? Badacze wymieniają kilka kluczowych czynników.

Doszło do upadku represyjnego reżimu i zmniejszenia nierówności społecznych. Spadały też stopień urbanizacji i zagęszczenie ludności. Poza tym warunki pogodowe we wczesnym i pełnym średniowieczu były niezwykle korzystne.


Reklama


W przybliżeniu od 900 do 1300 roku trwało tak zwane „średniowieczne optimum klimatyczne”. Średnie temperatury w tym okresie wzrosły o około 2-3 stopnie, co przełożyło się na wydłużenie okresu wegetacji, zmniejszenie częstości klęsk żywiołowych i polepszenie areałów upraw. A tym samym także: na poprawę diety zwyczajnych Europejczyków.

Dlaczego panuje opinia, że w średniowieczu ludzie byli niscy?

Najlepsze warunki żywnościowe panowały na kontynencie w czasach, gdy Polską rządzili pierwsi Piastowie. Później średni wzrost mieszkańców Europy zaczął stopniowo spadać.

Z czasem mieszkańcy średniowiecznej Europu stawali się znów coraz niżsi (domena publiczna).
Z czasem mieszkańcy średniowiecznej Europu stawali się znów coraz niżsi (domena publiczna).

Rozwój miast, podwojenie się populacji kontynentu, powracające falami epidemie, a wreszcie pogorszenie klimatu sprawiły, że w późniejszym średniowieczu (XII-XIV wiek) mężczyźni mieli już średnio o 2 centymetry mniej (przeciętnie 171,5 cm).

Prawdziwy regres przyszedł jednak później, już po tym, jak epoka średniowieczna ustąpiła miejsca nowożytnej. I to za sprawą tego kryzysu do dzisiaj panuje przekonanie, że dawniej, a już zwłaszcza w „ciemnych wiekach” ludzie byli o wiele niżsi niż teraz.


Reklama


W rzeczywistości średni wzrost z czasów wczesnego średniowiecza w wielu krajach osiągnięto ponownie dopiero w drugiej połowie XIX lub nawet na początku XX wieku.

Przeczytaj również o bandach kanibali grasujących po średniowiecznej Francji, którzy zjadali podróżnych. Ludzinę sprzedawano nawet na targowiskach.

Bibliografia

  1. Danubio M.E., Martella P., Sanna E., Changes in stature from the Upper Paleolithic to the Medieval period in Western Europe, “Journal of Anthropological Sciences”, t. 95 (2017).
  2. Gowland R., Walther L., Human Growth and Stature [w:] The Science of Roman History. Biology, climate, and the future of the past, red. W. Scheidel, Princeton University Press 2018.
  3. Steckel R.H., New Light on the „Dark Ages”: The Remarkably Tall Stature of Northern European Men during the Medieval Era, “Social Science History”, t. 28 (2004).
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.