Z jakich grzechów spowiadali się polscy chłopi pańszczyźniani?

Co ciążyło na sumieniu polskim chłopom pańszczyźnianym? Do jakich grzechów się przyznawali? I jak księża oceniali ich wynurzenia?

Coroczna spowiedź była obowiązkiem każdego chłopa. Za nieprzystąpienie do niej groziły niezwykle dotkliwe kary (pisałem o tym w innym artykule). Zawsze też należało się spowiadać u własnego plebana, ksiądz miał więc pełną wiedzę o przewinach, troskach i wyrzutach sumienia wszystkich swoich parafian. A przynajmniej tak było w teorii.


Reklama


Rozbieranie sumienia

XVII-wieczni plebani nie przebierali w słowach, narzekając na to, że gospodarze są „bardzo leniwi i ospali”. Jeśli nie ogółem, to z pewnością w zakresie „rozbierania sumienia”.

Pauliński przeor Andrzej Gołdonowski pisał, że chłopi tłumaczyli się „nieumiejętnością”. Nie przyjmował jednak tej odpowiedzi:

Co za głupstwo? I co za wymówka? Umieć grzeszyć a nie umieć się spowiadać? Nie umieć się w wieczór porachować z onych grzechów? Być mądrym na obrazę Bożą, a nieumiejętnym na błaganie jego, mieć czas do grzechów czynienia a nie mieć do rachowania się z nich?

XVII-wieczne duchowieństwo zdecydowanie nie miało dobrego zdania na temat chłopów (Jan Matejko/domena publiczna).
XVII-wieczne polskie duchowieństwo zdecydowanie nie miało dobrego zdania na temat chłopów (Jan Matejko/domena publiczna).

Podobne komentarze wygłaszali też inni duchowni. Grzegorz Terecki biadał w połowie XVII stulecia: „Prości penitentowie nie rachują się, nie żałują, nie czynią postanowienia i tak zwala się ciężar na ubogiego spowiednika”.

Frazesy i ogólniki

Najlepszy znawca tematu, profesor Tomasz Wiślicz z Polskiej Akademii Nauk, powątpiewa, czy wśród chłopów udało się na szerszą skale wyrobić zdolność „autoanalizy moralnej” i „samodzielnego przeprowadzenia kontroli sumienia”.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Większość podczas spowiedzi posługiwała się pustymi frazesami i ogólnikami.

„Najświętszej Pannie w Trójcy Świętej jedynemu”

Przykładowy dialog z parafianinem przedstawił w połowie XVIII wieku Marcin Nowakowski – wiejski proboszcz w Jaśliskach pod Krosnem, sam pochodzenia chłopskiego.


Reklama


Jak według jego doświadczeń chłopi wyznawali swoje grzechy? Nieporadnie i zupełnie bezmyślnie.

Najświętszej Pannie w Trójcy Świętej jedynemu, żem zgrzeszył: pychą, łakomstwem, nieczystością, gniewem, zazdrością, lenistwem, tego mi żal, tego się spowiadam.

Chłopi pańszczyźniani mieli wyznawać swoje grzechy bez żadnej refleksji (Jan Matejko/domena publiczna).
Chłopi pańszczyźniani mieli wyznawać swoje grzechy bez żadnej refleksji (Jan Matejko/domena publiczna).

„Zawsze się Pana Boga obrazi”

Zachęcany przez księdza, by wyznał konkretne przewiny penitent miał problem ze zrozumieniem samego żądania:

Spowiednik: Czymżeś Pana Boga obraził?

Penitent: Ha, my tego nie możemy wiedzieć, czym Pana Boga obrazimy. At, zawsze się Pana Boga obrazi: wstając, legając, pomyśleniem, postąpieniem.


Reklama


Spowiednik: Cóż więcej?

Penitent: Już więcej nie pamiętam. Bo ja nie kradnę, nie zabijam, pacierz mówię.

Kazirodczy romans i dziecko z sołtysem

Kaznodzieje doradzali, by zbyt mało konkretnych i wylewnych chłopów przepytywać po kolei z dekalogu. Na synodach diecezjalnych przyjmowano również swoiste kwestionariusze spowiednicze, mające ułatwiać kontrolę konkretnych, najpoważniejszych przewinień.

Mało wylewnych chłopów miano przepytywać z dekalogu (domena publiczna).

Źródła niekiedy wspominają też o spowiedzi odbytej (lub przynajmniej planowanej) przez chłopów w następstwie czynów uznawanych za wyjątkowo grzeszne i naganne. Tomasz Wiślicz przytacza dwa takie przypadki, oba o podłożu seksualnym.

Jan i Barbara z klucza jazowskiego przystąpili przed czasem do sakramentu pokuty po tym, jak „ich kazirodczy romans zaowocował ciążą”.


Reklama


Z kolei Anastazja Malarczykowa ze Słotwin, która znalazła się przy nadziei za sprawą swego sołtysa, też chciała się wyspowiadać, ale kochanek „zakazał jej wyznawać ten grzech przed porodzeniem i zaczął gorączkowo szukać jej męża”.

Przeczytaj również o tym jak naprawdę wyglądali polscy chłopi pańszczyźniani. Zagraniczni podróżnicy pisali, że „mało się różnią od bydła”.

Bibliografia

  • Wiślicz Tomasz, Spowiedź chłopa w Rzeczypospolitej (druga połowa XVI – XVIII w.), „Kwartalnik Historyczny”, t. 108 (2001).
  • Wiślicz Tomasz, Zarobić na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVIII wieku, Wydawnictwo Neriton/Instytut Historii PAN, Warszawa 2001.
Autor
Kamil Janicki
4 komentarze
  • Nie widzę zbyt wielkiej różnicy pomiędzy spowiedzią chłopów w XVIII wieku, a ludzi dzisiaj, sama jako dziecko „odklepywałam” formułkę bez jakichś głębokich wewnętrznych przemyśleń. Natomiast postawa księży wydaje się różna, dzisiaj ich już nic nie obchodzi, „odklepują” swoją część i wszyscy są zadowolonym ignorantami bez głębszych refleksji. Doskonale pokazuje to „katolickie” zachowanie niektórych ludzi. Smutne ale prawdziwe.

  • osobiście, gdybym się spowiadał, to chyba tylko z tego że gdy spóźniłem się na religię jego wysokość ks. sprał mi doope wędką bambusową aż się posikałem, ale ks. kond. b.m.przy.d miał straśnego pecha, jak nigdy mama przyszła z sąsiadką , zobaczyć jak ich pociechy zachowują się po wybitnych lekcjach religijjii, rozjuszone kobiety gdy mnie zobaczyły wygląadającego jak półtora nieszczęścia ruszyły do szturmu że pajac abra cadabra zmuszony został salwować się ucieczką na ebanię, a dodam tylko że byłem chromym chłopcem i nie mogłem chodzić , autobusy jeździły w kratkę i dlatego się spóźniłem . Od tej pory bardziej krytycznie zacząłem przyglądać się samej religiji jak też samym duś pasterzom , A DZISIAJ JUŻ JESTEM ZATWARDZIAŁYM NIEDOWIARKIEM, ponieważ mam swój pogląd na świat, ten świat a co wynika z mojego światopoglądu

  • A może właśnie byli mądrzejsi niż się wydawało i nie chcieli żeby ktoś coś przeciwko nim wykorzystał. Wiedza o czyichś słabościach to władza.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.