Anonimowość w średniowieczu. Czy artyści naprawdę tworzyli tylko "na chwałę Bożą"?

Strona główna » Średniowiecze » Anonimowość w średniowieczu. Czy artyści naprawdę tworzyli tylko "na chwałę Bożą"?

To opinia powielana w podręcznikach i pracach naukowych. Tak oczywista, że nikt nawet nie szuka dowodów na jej potwierdzenie. A jednak dogmat kształtujący nasze postrzeganie średniowiecza jest zwyczajnie fałszywy.

Średniowiecze było epoką anonimowości – zgodnie twierdzą encyklopedie, portale edukacyjne, szkolne podręczniki. Średniowieczni literaci nie podpisywali swoich dzieł, bo tworzyli wyłącznie „na chwałę Bożą”. W teocentrycznym świecie jednostka nie miała znaczenia, a idea autorstwa… nawet się jeszcze nie wykształciła.


Reklama


Te twierdzenia, powtarzane od stuleci, zyskały mocną intelektualną podbudowę za sprawą Michela Foucault – jednego z najbardziej wpływowych (a zdaniem niektórych też najwybitniejszych) francuskich filozofów XX wieku.

W 1979 roku myśliciel stwierdził, że dzieła literackie zaczęto wiązać z konkretnymi ludźmi dopiero w epoce nowożytnej, a było to w ogromnym stopniu efektem… wprowadzenia prawa autorskiego, idei „copyrightu”.

Średniowieczny skryba przy pracy. Tak mógł wyglądać Gall (Italus?) Anonim.
Średniowieczny skryba przy pracy.

Do radykalnego „odwrócenia” zasad miało dojść nie wcześniej niż w XVII i XVIII stuleciu. W efekcie na miejsce rozmaitych średniowiecznych Anonimów weszli Szekspirowie i Wolterzy.

„Brednie tragiczne i zarazem śmieszne”

Filozofowi szybko wytknięto, że na potwierdzenie swojej tezy… nie przytoczył żadnego dowodu. Roger Chartier w książce The Order of Books wprost wykazał, że idea autorstwa istniała nie tylko w średniowieczu ale od tak dawna, jak sama literatura.


Reklama


Inny badacz, Robert Griffin, skrytykował Foucault za to, że wywody oparł tylko na „swoim autorytecie”. Słusznie dodał, ze twierdzenia, jakoby ludzi w dawnych czasach nie ciekawiło kto stoi za czytanymi przez nich dziełami zwyczajnie nie mają sensu.

Podobne komentarze można mnożyć. A jednak: pogląd o anonimowej epoce, w której artysta był tylko niedocenianym wyrobnikiem, wciąż się utrzymuje.

Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę dr. hab. Jacka Kowalskiego pt. Średniowiecze. Obalanie mitów.

Dr hab. Jacek Kowalski z UAM, na kartach właśnie wydanej książki Średniowiecze. Obalanie mitów, pisze dosadnie, że to „brednie tragiczne i zarazem śmieszne”. I przytacza szereg dowodów na to, że jednak 600, 700 czy 800 lat temu wcale nie brakowało autorów dumnych ze swej pracy.

Chwała Boża… i własna

„[Mnisi] pracowali oczywiście na chwałę Bożą, ale nie zapominali o własnej” – podkreśla Kowalski. Nawet w przepisywanych księgach umieszczali „skromne lub nieskromne” noty o autorstwie nie tyle tekstu, co samej jego kopii. A czasem także autoportrety w formie kunsztownych miniatur!

Przeczytaj też: Dlaczego tak wiele gotyckich świątyń jest… krzywych? Powtarzana do dzisiaj teoria nie ma żadnych podstaw

Twórca tak zwanego Psałterza Eadwina z XII wieku nie tylko wystylizował się na Ewangelistę, ale dodał też… cały wiersz na swoją cześć.

W XXI wieku nikt by nie pozwolił na coś takiego redaktorowi, korektorowi czy ilustratorowi książki. Ale w rzekomo anonimowej epoce średniowiecznej popisy pychy zdarzały się bez przerwy.


Reklama


Pompatyczne, rozwlekłe, samochwalcze

Podobnie „podpisywano” budynki. Na cokole umieszczonym w transepcie paryskiej Notre-Dame pyszni się doskonale widoczna, wręcz ostentacyjna inskrypcja:

Roku pańskiego 1257 dwunastego lutego, budowlę tę ku chwale Chrystusowej Rodzicielki rozpoczął stawiać (…) mistrz kamieniarski Jan z Chelles.

Kopista Eadwin przy pracy. To dopiero ostentacyjny podpis.

Autor Średniowiecza. Obalania mitów wylicza, że podobne napisy można znaleźć także w katedrach w Amiens, Strasburgu, Modenie, Ferrarze, Weronie. I w setkach innych miejsc rozsianych po Europie.

Wiele inskrypcji było pompatycznych, rozwlekłych, samochwalczych. Ale taką dążność do utrwalenia swych artystycznych dokonań w pełni akceptowano w średniowieczu. Inaczej niż dzisiaj.


Reklama


Ku większej chwale… biznesu?

Jacek Kowalski podkreśla, że komentarze o rozpowszechnieniu anonimowych dzieł z powodzeniem dałoby się odnieść do właściwie dowolnej epoki. A do średniowiecza niekoniecznie trafniej, niż do XXI wieku.

Nie szukając daleko: współcześni nam projektanci rzadko kiedy uwieczniają się na murach „swoich” budowli i większość otaczających nas, współczesnych dzieł architektury powinniśmy uznać za anonimową – wznoszoną pokornie „ku większej chwale biznesu”.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Ten komentarz wypada rozciągnąć na inne dziedziny. Przecież w internecie krążą nieprzebrane krocie anonimowych memów, a portale informacyjne wcale nie podpisują każdego newsa i każdej depeszy nazwiskiem dziennikarza.

Tak samo w średniowieczu nie podpisano wszystkich dzieł. Zwłaszcza, że (i tutaj wypada przyznać nieco racji Michelowi Foucault) przed tysiącleciem niewielką wagę przywiązywano do oryginalności tekstów.

Katedra Notre Dame w Paryżu na XIX-wiecznej pocztówce.

Epoka kopiowania

Średniowieczne dzieła były bez końca powielane, przerabiane, uzupełniane. Funkcjonowały w różnych wersjach, do których dziesiątki skrybów, kronikarzy czy komentatorów wprowadzały coraz to nowsze dodatki i zmiany.

W epoce poprzedzającej wynalezienie druku. częstokroć nie dało się wskazać jednego konkretnego twórcy tekstu. Czasem prościej było… nie wskazywać żadnego.


Reklama


Kiedy indziej dzieła były opatrywane notami o autorstwie, ale usuwali je kopiści i „przerabiacze”. W efekcie pisarze stawali się anonimami dopiero w oczach kolejnych pokoleń. A jednak i tak naprawdę wielu przetrwało dziejową cenzurę.

Charakterystyczna rzecz, że spośród kluczowych kronikarzy polskiego średniowiecza znamy personalia przynajmniej połowy. Gall Anonim stracił własne imię, ale wiemy, że jego następcami byli Wincenty Kadłubek, Dzierzwa, Janko z Czarnkowa, Jan Długosz.

Czy gdyby średniowiecze naprawdę miało skrajną obsesję na punkcie anonimowości, to bylibyśmy w stanie podać dzisiaj te imiona?

Przeczytaj też o tym, czy… gotyk w ogóle istniał. Jacek Kowalski ma poważne wątpliwości.

Bibliografia

  1. Foucault M., What is an Author? [w:] Textual Strategies. Perspectives in Post Structuralist Criticism, red. Josue V. Harari, Cornell University Press 1979.
  2. Griffin Robert J., Anonymity and Authorship, „New Literary History”, t. 30 (1999).
  3. Kowalski J., Średniowiecze. Obalanie mitów, Zona Zero, 2019.

Znany historyk sztuki obala przesądy i mity o średniowieczu

Autor
Kamil Janicki
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.