Dlaczego Żydzi wyjeżdżali z Polski po II wojnie światowej? Bolesne wspomnienia emigrantów

„Jeden miał siekierę, krzyczał, że nic mi się już nie należy, że nas już tu nie ma, a wszystko jest ich” – wspominał Mordechaj Rozbruch. „Tłumaczyłam im, że to mój dom, że wróciłam z obozu i chcę tu mieszkać” – mówiła Regina Singer – „Zatrzasnęli drzwi”. Przeszło połowa Żydów ocalałych z Holokaustu w ciągu trzech lat wyjechała z Polski.

Bezpośrednio po zakończeniu wojny w Polsce przebywało około 250 tysięcy Żydów. Maleńki ułamek łącznie 3,5-milionowej populacji, zamieszkującej II Rzeczpospolitą.


Prawdziwy obraz relacji między polską większością, a Żydami, którzy przetrwali Holokaust do dzisiaj budzi zażarte spory i dyskusje. Jedno nie ulega wątpliwości. W ciągu trzech lat (do końca 1947 roku) aż 150 000 ocalałych wyjechało z kraju. Łącznie przeszło połowa ludności żydowskiej zdecydowała się porzucić Polskę.

Dlaczego Żydzi gremialnie wyjeżdżali z kraju, w którym się urodzili, wychowywali i który przez całe życie był ich jedyną ojczyzną? Każdy emigrant miał własną historię i własną odpowiedź. Wiele z nich zebrała Halina Hila Marcinkowska we właśnie wydanej książce Wieczni tułacze. Powojenna emigracja polskich Żydów.

Ci, którzy wracali, często nie mogli nawet dostać się do własnych domów. Zdjęcie poglądowe ( אין /CC BY-SA 2.5).

„Wojna wywołała najgorsze instynkty”

„Stosunek ludności do powracających Żydów nie był entuzjastyczny” – wyjaśnia Marcinkowska. Redaktor naczelna Forum Żydów Polskich i aktywna członkini Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu.

Bano się o pozajmowane mieszkania i przywłaszczony dobytek. Obudziły się nastroje antysemickie – wojna wywołała w ludziach najgorsze instynkty, w miastach i miasteczkach dochodziło do pogromów lub do prób ich przeprowadzenia.

Przeczytaj też: Widziałem Zagładę. Traumatyczne wspomnienia Żyda zmuszonego bezczynnie obserwować niemieckie zbrodnie

Zatrzaśnięte drzwi do własnego domu

Marcinkowska opisuje przypadki, gdy Żydzi, którzy kierowali swoje kroki do przedwojennych domów, znajdowali w nich nowych lokatorów, wrogo nastawionych do prawowitych właścicieli.

Mordechaj Rozbruch twierdził, że dobijał się do drzwi swojego mieszkania, ale nie pozwolono wejść nawet na chwilę. Później, gdy rozmawiał z dawnym przyjacielem, miał się przekonać, że w rodzinnym mieście grozi mu prawdziwe niebezpieczeństwo.


W książce Wieczni tułacze znajduje się jego następująca relacja:

Potem przyszli inni mężczyźni, jeden miał siekierę, krzyczał, że nic mi się już nie należy, że nas już tu nie ma, a wszystko jest ich. Chcieli mnie związać. Udało mi się uciec. Już nigdy nie wróciłem do mojego miasta. (…) potem dowiedziałem się, że kilka tygodni wcześniej też wrócił jeden Żyd i zarąbali go w jego własnym domu.

„Zacząłem myśleć, że Polska to nie jest kraj dla mnie” – opowiadał po latach Rozbruch, który wkrótce po tych wydarzeniach zdecydował się na emigrację.

Tekst powstał w oparciu o reportaż Haliny Hili Marcinkowskiej Wieczni tułacze. Powojenna emigracja polskich Żydów (Prószyński i S-ka).

„Tłumaczyłam, że wróciłam z obozu”

Podobnie było w przypadku Reginy Singer, która przed wojną mieszkała we wsi Brzeźnio. Wróciła do domu mimo otrzymywanych przestróg.

„Inni Żydzi mówili mi, że mogę zamieszkać wszędzie, ale nie w mojej wsi, bo tam mogą mnie zamordować” – stwierdziła z perspektywy czasu. I opisała, co napotkała po powrocie.


W moim domu mieszkali Polacy. Nie wpuścili mnie nawet do środka, stałam na schodach i tłumaczyłam im, że to mój dom, że wróciłam z obozu i chcę tu mieszkać. Zatrzasnęli drzwi. Poszłam do sąsiadów, którym tata dał na przechowanie trochę naszych rzeczy. Oni nawet nie otworzyli mi drzwi, nie chcieli mnie wpuścić.

Kiedy przechodziłam koło kościoła, spotkałam Zosię, dziewczynę, która pracowała w sadzie moich rodziców. Była bardzo zdziwiona, że żyję i wróciłam. Powiedziała mi, abym lepiej wyjechała przed zmrokiem, bo nie jest tu dla mnie bezpiecznie, że szykują się na mnie.

Przeczytaj też: „Nie mogę usnąć, nie mogę płakać”. Dramatyczne wspomnienia polskiego chłopca, który przeżył Auschwitz

„Ludzie mi to pamiętali”

Niektórym udawało się odzyskać utracone domy. Ryfka Dorfman w 1946 roku z pomocą adwokata rozpoczęła walkę o swoje mienie w Białobrzegach. Sukces nie sprawił, że w Polsce poczuła się znowu jak u siebie.

„Odzyskałam dom, ale ludzie mi to pamiętali i nie dali żyć” – wyznaje na kartach książki Wieczni tułacze. Powojenna emigracja polskich Żydów. – „Wyjechałam, najpierw do Łodzi, a w 1948 roku do Izraela”.

„Tłumaczyłam im, że to mój dom, że wróciłam z obozu” – wspominała Regina Singer. Zdjęcie poglądowe – młodzi więźniowie Auschwitz.

„W Polsce antysemityzm był zakazany”

Także ci, którzy po wojnie próbowali osiedlić się na Ziemiach Odzyskanych, opowiadali, że spotykali się z wrogością Polaków. Lejb Wiszkin, który trafił na Dolny Śląsk, wspominał:

Mimo że w Polsce antysemityzm był zakazany, to ulica rządziła się swoimi prawami. We Wrocławiu popularna stała się zabawa w bródki. Robiono zakłady: kto pierwszy zobaczy Żyda, ten krzyczy „jest bródka!” (…).


Emigrant relacjonował, że jadąc tramwajem przez plac Bohaterów Getta nieraz słyszał ostre komentarze. Pasażerowie mieli rzucać z ironią: „Żydzi to bohaterzy?”. Ofiarom wytykano ponoć, że dawały się mordować. Miały też padać porównania do baranów, idących obojętnie na rzeź.

Lejb Wiszkin wspominał, że zdarzało mu się też słyszeć jak Polacy mówią: „To my ginęliśmy w powstaniu warszawskim, ale o nas się nie pamięta„. Poza tym zrelacjonował sceny spod sklepów z żydowską prasą:

Żydzi wyzwoleni z Buchenwaldu przybywają do Hajfy (domena publiczna).

Na Włodkowica mieliśmy kioski z gazetami w jidysz (…). Często też przy tych kioskach byliśmy obrzucani kamieniami tylko dlatego, że byliśmy Żydami.

Reakcja na dramat wojny

„Żyd w Polsce czuł się obywatelem drugiej kategorii” – podkreśla w książce Wieczni tułacze. Powojenna emigracja polskich Żydów Halina Hila Marcinkowska. Najdobitniej pokazały to pogromy, do których dochodziło w 1945 i 1946 roku w wielu polskich miastach, między innymi w Rzeszowie, Przemyślu, Krakowie czy – w najbardziej drastycznej odsłonie – w Kielcach.


„Były one najczęściej efektem pomówień i fałszywych oskarżeń przeciwko ludności żydowskiej” – twierdzi Marcinkowska – „a jednocześnie reakcją na dramat drugiej wojny światowej”.

Dowiedz się, dlaczego w okresie PRL niemal 200 tysięcy Żydów wyjechało z Polski, sięgając po poruszający reportaż Haliny Hili Marcinkowskiej

Książę kupisz na Empik.com

Bibliografia

Ilustracja tytułowa: Polska rodzina żydowskiego pochodzenia, 1925 rok. Zdjęcie poglądowe (fot. שי אבידן/CC BY-SA 3.0).

Autor
Anna Winkler
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.