Najbardziej szokujące obrazy w historii. Ich autorzy byli ekskomunikowani, a nawet trafiali za kratki

Strona główna » XIX wiek » Najbardziej szokujące obrazy w historii. Ich autorzy byli ekskomunikowani, a nawet trafiali za kratki

W 2021 roku na licytację oddano „niewidzialną” rzeźbę włoskiego artysty i, co ciekawe, znalazła ona nabywcę. Nieco wcześniej, w galerii w Miami, sprzedano za 120 tysięcy dolarów… banana. To właśnie tego typu sytuacje szokują dziś świat sztuki. A jak było dawniej?

Kiedyś najbardziej oburzały wyuzdana nagość, tajemnicze historie stojące za powstaniem obrazów i obrazoburcze przedstawienia tradycyjnych motywów. „Nieobyczajne” dzieła nie trafiały na wystawy, a jeśli już im się to udało – szybko były z nich wyrzucane. Doprowadzały do fali krytyki, aresztowań, a nawet ekskomunik!


Reklama


Nowe malarstwo Maneta

Małgorzata Czyńska w książce Kobiety z obrazów. Nowe historie tak pisze o trudnościach, jakie napotykał francuski impresjonista Édouard Manet:

Autor niesławnych „Olimpii” i „Śniadania na trawie” już kilka lat wcześniej stał się skandalistą mimo woli. Sam był szczerze zdumiony szumem wokół jego osoby. Malował, opierając się na klasycznych zasadach, a że malował współczesne tematy? Jedynie takie go interesowały.

Śniadanie na trawie Maneta (domena publiczna)
Śniadanie na trawie Maneta (domena publiczna)

„Sztuka jest zapisem życia” – powiedział. Jego realizm szokował jednak współczesnych. Kiedy w 1867 roku żaden z jego obrazów nie został przyjęty na Salon, zorganizował własną wystawę, a w wydanym katalogu napisał słowa, które można uznać za manifest: „Pan Manet ani nie miał zamiaru niszczyć dawnego malarstwa, ani tworzyć nowego. Po prostu chciał być sobą, a nie kimś innym”.

Co tak oburzającego prezentował na swoich płótnach Manet, że gorszył zwykłych Paryżan i marszandów? Ten prekursor impresjonizmu bulwersował, ponieważ przenosił klasyczne, mitologiczne motywy we współczesne sobie realia.

Naga nimfa z obrazu Śniadanie na trawie (1863) szokuje między innymi dlatego, że towarzyszący jej mężczyźni są kompletnie odziani. Pogrążeni w rozmowie i rozmyślaniach, zdają się wcale nie zwracać uwagi na swą obnażoną towarzyszkę i jeszcze jedną kobietę, zażywającą kąpieli na drugim planie. Panowie wykazali zatem obojętność całkiem odmienną od współczesnych Manetowi.

Koncept nie był niczym nowym – na początku XVI wieku Tycjan (lub według innych badaczy, Giorgione) namalował „Koncert wiejski”, którego uczestniczki były nagie, a bohaterowie, a jakże – ubrani. Podobny motyw pojawił się także w „Sądzie Parysa” autorstwa Rubensa.


Reklama


Dla mieszczańskiego Paryża dzieło Maneta było jednak niegustowne, źle namalowane (tak naprawdę artysta celowo zaburzył perspektywę), bezwstydne i wyzywające. W roku namalowania obraz został wystawiony w ramach tzw. salonu odrzuconych.

Była to wystawa, na którą trafiały dzieła zanegowane przez konserwatywny paryski salon. Mimo tych kontrowersji, Manet nie zamierzał wcale dokonywać autocenzury. Jeszcze w tym samym roku namalował skandalizującą „Olimpię”, igrając z konwencją tycjanowskiej Wenus.

Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Małgorzaty Czyńskiej pt. Kobiety z obrazów. Nowe historie już w sprzedaży (Wydawnictwo Marginesy 2021).

Szał artysty

Szał uniesień Podkowińskiego został wystawiony w warszawskiej Zachęcie 18 marca 1894 roku. Podobnie jak w przypadku Śniadania na trawie szokujący był nie sam fakt, że malarz ukazał nagą kobietę, a kontekst w jakim to zrobił. Zgorszenie wzbudziło to, że modelka siedzi na rozszalałym koniu. Motyw dawał zarówno krytykom, jak i zwykłym zjadaczom chleba interpretacyjne pole do popisu.

Jedni skupiali się tylko i wyłącznie na erotycznej sferze dzieła, uważając je za imaginację nieopanowanego kobiecego pożądania. Inni dopatrywali się odniesień mitologicznych. Na salonach nie milkły też echa, że piękną blondynką tulącą się do zwierzęcia była Ewa Kotarbińska, w której malarz był nieszczęśliwie zakochany. Co prawda miała ona ciemne włosy, ale wiele osób dostrzegło podobieństwo rysów.


Reklama


Oliwy do ognia dolało zachowanie Władysława Podkowińskiego w kwietniu 1894 roku, tuż przed zakończeniem wystawy. Obraz, którego koncept powstawał przez wiele lat i kosztował artystę tyle pracy, nie znalazł nabywcy. To, że dzieło zobaczyło mnóstwo ludzi (w ciągu zaledwie pięciu tygodni aż 12 tysięcy), nie było dla malarza wystarczającym powodem do radości. Zjawił się w galerii, przystawił do obrazu schodki i… pociął imponujących rozmiarów malowidło nożem.

Fakt, że Podkowiński niszcząc Szał celował głównie w twarz i ciało bohaterki obrazu, dla wielu był potwierdzeniem, że chodziło o akt bezsilności wobec niespełnionego uczucia. Żona przyjaciela malarza, Miłosza Kotarbińskiego, była nieczuła na wyznania Podkowińskiego i odrzuciła jego awanse. Od tamtej pory artysta powoli wykańczał swe zdrowie, nie tylko celowo się przeziębiając, ale także prowadząc głodówki. Nic zatem dziwnego, że jego atak szału został przez wielu potraktowany jako przejaw załamania nerwowego.

Szał uniesień Podkowińskiego (domena publiczna).
Szał uniesień Podkowińskiego (domena publiczna).

Finalnie obraz został odrestaurowany (już po śmierci zaledwie 29-letniego Podkowińskiego) oraz zakupiony przez Feliksa Jasieńskiego, krytyka i kolekcjonera dzieł sztuki. W 1920 roku dzieło trafiło jako darowizna do Muzeum Narodowego w Krakowie, gdzie znajduje się do dziś.

Problemy z prawem Egona Schielego

Austriacki malarz Egon Schiele był jednym z tych twórców, których dzieła potraktowano całkowicie dosłownie. Skoro malował akty młodziutkich dziewcząt, musiał zachowywać się nieobyczajnie i być pedofilem. Tym razem nie była to druzgocąca opinia krytyków, a oficjalny wyrok sądu – w 1912 roku artysta spędził w areszcie prawie miesiąc.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Oskarżenia spadły na Schielego we względnie spokojnym dla niego okresie życia. Mieszkał wówczas ze swoją rudowłosą muzą Wally w miejscowości Neulengbach nieopodal Wiednia. Malarz stworzył tam pracownię, która przyciągnęła uwagę konserwatywnego, prowincjonalnego środowiska.

Tym razem nie chodziło o jedno konkretne dzieło, a o całokształt twórczości. Schiele tworzył odważne, pełne erotyzmu i fascynacji kobiecym ciałem rysunki, z których ponad sto uznano za dowody w sprawie.


Reklama


Jak czytamy w książce Małgorzaty Czyńskiej Kobiety z obrazów, nie chodziło tylko o nieobyczajny styl, ale także o podejrzenie wykorzystania seksualnego niepełnoletniej modelki:

„Malarz uwiódł nieletnią!” – powtarzali między sobą zgorszeni mieszkańcy Neulengbach. 13 kwietnia 1912 roku do pracowni Schielego wkroczyło dwóch policjantów. Zarekwirowali część erotycznych rysunków i bez postawienia zarzutów zaprowadzili artystę do więzienia. Dopiero po kilku dniach sędzia oskarżył go o nierząd i uwiedzenie nieletniej.

Egon Schiele na zdjęciu z 1918 roku (domena publiczna).
Egon Schiele na zdjęciu z 1918 roku (domena publiczna).

24 dni odsiadki

Nieletnią była Tatjana von Mossig, córka mieszkającego w okolicy oficera, do której dotarły wieści o zamieszkaniu w miasteczku malarza i jego muzy. Para pozwoliła dziewczynie przenocować u siebie w domu, później rzekomo starając się o to, by wróciła do babki, do Wiednia, jednak było już za późno.

Egon starał się malować nawet po tym, gdy trafił do więzienia. Sędzia przedłużył mu wyrok (łącznie do 24 dni), argumentując, że dzieła znajdujące się w pracowni artysty to pornografia dostępna dla nieletnich. Sam malarz mówił, że wykonane przez niego rysunki stanowiły dla sądu jednoznaczny dowód, że wykorzystywał małe dziewczynki i celowo pokazywał dzieciom swoje prace (uznane za obsceniczne).


Reklama


W artyście rosło ogromne rozgoryczenie, czuł, że jego sztuka jest całkowicie niezrozumiana, że erotyzm nie ujmuje jej jakości, nie jest niczym złym ani demoralizującym, a wręcz jest to częsty motyw (tu wymienił chociażby przykład Klimta). Wyrok interpretował jako zamach na wolność twórczą.

Inna Madonna

Madonna z dzieciątkiem to bez wątpienia jeden z częstszych motywów sztuki. Najstarsze znane dzieło uwieczniające Maryję i małego Chrystusa pochodzi już z III wieku naszej ery. Znajduje się ono w rzymskich katakumbach na północy miasta i przedstawia Matkę Boską karmiącą.

Madonna z Dzieciątkiem i gruszką Albrechta Dürera (domena publiczna).
Madonna z Dzieciątkiem i gruszką Albrechta Dürera (domena publiczna).

Przez stulecia artyści malarze tworzyli klasyczne wizerunki Maryi z dzieciątkiem. Giambattista Pittoni odmalował tę parę wraz z dwoma aniołami, Albrecht Dürer stworzył kameralną Madonnę z Dzieciątkiem i gruszką, a także wersję z czyżykiem – tego typu „standardowe” przykłady z historii sztuki wyliczać można długo.

Nic zatem dziwnego, że krytycy i miłośnicy malarstwa, przyzwyczajeni do tak uładzonych wizerunków byli zszokowani, gdy w 1926 roku dadaista Max Ernst zaprezentował światu Madonnę karcącą dzieciątko w obecności trzech świadków. Słynny przedstawiciel surrealizmu najpierw pokazał skandalizujący obraz w Paryżu, a później w mieście katedralnym – Kolonii.

W obu przypadkach Maryja wymierzająca klapsa nagiemu Jezuskowi wywołała oburzenie. Było to jedno z najdalszych możliwych odejść od matki troskliwej, karmiącej, czy nawet wyrażającej podziw dla Syna Bożego. Na obrazie Ernsta Matka Boska (mimo swego haniebnego czynu) wciąż ma na głowie aureolę, zaś ta należąca do jej syna leży już na ziemi. Tytułowi świadkowie ni to zerkają na rozgrywającą się scenę, ni to są całkowicie obojętni.

Nagroda a nie kara

Również w przypadku tego skandalu wielkie znaczenie ma kontekst. W latach 20. minionego wieku bicie dzieci było powszechnie akceptowane. No chyba, że chodziło o małego, pulchnego Chrystusa. Za takie wyobrażenie musiała zostać wymierzona kara. Kolońską wystawę zamknięto, a artystę ekskomunikowano.

Max Ernst przy sztaludze (domena publiczna).
Max Ernst przy sztaludze (domena publiczna).

Dla antyklerykała, jakim był Ernst, ekskomunika stanowiła raczej nagrodę niż hańbę. Jedno jest pewne – skandal związany z obrazem przyniósł malarzowi oczekiwany rozgłos.

Przeczytaj również o muzie, która stworzyła jednego z największych artystów epoki. Dla własnej córki miała tylko obojętność i pogardę.


Reklama


Bibliografia

  1. Małgorzata Czyńska, Kobiety z obrazów. Nowe historie, Wydawnictwo Marginesy 2021.
  2. Małgorzata Czyńska, Kobiety z obrazów, Wydawnictwo Marginesy 2020.
  3. Jan Stanisław Partyka, Najstarsze wizerunki Matki Bożej z rzymskich katakumb, w: Salvatoris Mater 2/1, 272-291, 2000.
  4. Rita E. Taeuber, Ute Schueler, Skandal? Sztuka!, Świat Książki 2008.
  5. Władysław Podkowiński – Szał uniesień, dostęp: 19.12.2021.

Historie artystek, muz, modelek, inspiratorek i protektorek twórców

Autor
Zuzanna Pęksa

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.