Płacz w średniowieczu. Dlaczego władcy tak często zalewali się łzami?

Niektórzy autorzy wciąż twierdzą, że to była oznaka słabości i emocjonalnego rozedrgania. Są w błędzie. 1000 lat temu płakano z pełnym rozmysłem. Łzy w średniowieczu miały niebagatelne znaczenie polityczne.

Łatwo sobie wyobrazić średniowiecznego wodza, który rozbija czerepy wrogów, grabi wioski i posyła zbrodniarzy na szafot. Co jednak powiedzieć o księciu, który przy okazji… płacze jak bóbr?


Zapłakany Mieszko II Lambert

To pytanie wcale nie jest retoryczne. Samo ciśnie się na usta podczas lektury kroniki niemieckiego biskupa Thietmara (ur. 975, zm. 1018). Na kartach siódmej księgi słynnego dzieła rozgrywa się osobliwa scena.

Jest rok 1015. Następca polskiego tronu, Mieszko II Lambert, broni granicy państwa przed kolejną z szeregu wypraw króla Henryka II. Przegrywa walkę, ale wycofuje się w szyku i zachowuje posłuch żołnierzy. I właśnie wtedy, w moment po bitwie, robi coś zupełnie niespodziewanego. A przynajmniej tak by się mogło wydawać.

Od kronikarza dowiadujemy się, że w walce poległ zaprzyjaźniony z Mieszkiem niemiecki możnowładca Hodo. Widząc jego zwłoki dumny, bezwzględny wódz… wybucha rzewnym płaczem.

Mieszko II Lambert
Mieszko II Lambert przyjmuje księgę z rąk księżnej Matyldy.

Słabeusz i neurotyk?

Historycy różnie interpretowali opisane wydarzenie. Zdaniem jednych, była to zupełnie naturalna, ludzka, choć może nie do końca przemyślana reakcja. Inni wydawali sądy o wiele mniej wyrozumiałe.

Twierdzili, że Mieszko okazał słabość i już na tym wczesnym etapie dowiódł, że nie nadaje się na władcę. Jeśli płakał na polu bitwy, to najwidoczniej był neurotykiem, wstrząsanym nieopanowanymi huśtawkami nastrojów. Przynosił wstyd swojemu ojcu i tytułowi książęcemu. A jak było naprawdę?

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Przeciwieństwo ojca

Przede wszystkim, trzeba stanowczo stwierdzić, że do opisanej sceny zapewne… w ogóle nie doszło. Thietmar opisywał bitwę z perspektywy Niemców. Nie miał prawa wiedzieć, co działo się w polskim obozie i to już po walce. Jeśli przypisał Mieszkowi łzy, to dlatego… że darzył go sympatią.

Kilka różnych fragmentów jego kroniki sugeruje, że biskup znał książęcego syna i uważał go za człowieka kulturalnego oraz honorowego. Za istne przeciwieństwo ojca, „zdradzieckiego” Bolesława Chrobrego. W tej konkretnej linii fabularnej uczynił z niego beksę, ponieważ dokładnie takiej postawy we wczesnym średniowieczu oczekiwano od cywilizowanego władcy.

Płaczący Chrystus na niderlandzkim obrazie z XV stulecia.

Zapłakani wikingowie. Harold II i Kanut Wielki

Przykłady można mnożyć. Królowie i książęta płakali bardzo często i bardzo rzewnie. Przede wszystkim jednak: płakali politycznie. Weźmy dwóch krwiożerczych wikingów, braci Haralda II i Kanuta Wielkiego. Gdy w 1014 roku zmarł ich ojciec, rośli jak dęby mężczyźni zaczęli gotować się do wojny domowej. Obaj chcieli panować nad Danią. Doszło do spotkania ostatniej szansy i wtedy właśnie młodszy Kanut… zalał się łzami.

Zdaniem historyków był to przemyślany gest pojednania. Pretendent do tronu publicznie pokazywał, że od żądzy władzy ważniejsza jest dla niego żałoba po ojcu i szacunek dla reguł dziedziczenia. Zamierzony efekt został osiągnięty: Kanut nie dostał tronu Danii, ale brat wsparł go zbrojnie w wyprawie na Anglię.


To też cię może zainteresować: Najważniejsze przemówienie średniowiecza. Jak Urban II przekonał chrześcijan do zorganizowania krucjat?

Konrad II. Przyszły „cesarz trzech królestw” zalewa się łzami

Jeszcze bardziej ostentacyjnie płakał król niemiecki Konrad II. Po raz pierwszy – już podczas swojej koronacji w 1024 roku. To był skrzętnie przygotowany spektakl. W drodze do mogunckiej katedry królewski orszak zatrzymywali petenci, błagający o łaskę. W pewnym momencie przed władcą wystąpił bliżej nieznany możnowładca imieniem Otton.

Od kronikarza relacjonującego wydarzenie dowiadujemy się, że mężczyzna swego czasu wielce obraził Konrada. Teraz, gdy ten szykował się do zajęcia miejsca na tronie, Otto począł błagać o łaskę i zapomnienie win. Król „westchnął ciężko, wybuchnął płaczem i spełnił życzenie, które wsparli wszyscy zebrani”. Wtedy łzami radości zalali się też wszyscy naokoło!

Król niemiecki Konrad II na miniaturze.
Król niemiecki Konrad II na miniaturze.

Najlepsze wzory. O Karolu Wielkim też mówiono, że był beksą

Naśladowali w ten sposób najlepsze wzorce. Według Pieśni o Rolandzie Karol Wielki, na wieść o tym, że jego siostrzeniec poległ w bitwie, „spuścił głowę, pogładził brodę, podkręcił wąsy i w końcu wybuchnął płaczem”.

Łzami zalewał się także pierwszy cesarz odrodzonego imperium Franków, Otton I Wielki. Płakał zarówno po śmierci swojego syna Ludolfa, jak i matki Matyldy.


Płacz tylko dla cywilizowanych

Kronikarze i hagiografowie niemal zawsze przypisywali zdolność do płaczu bohaterom pozytywnym. Na przełomie tysiącleci to nie była oznaka słabości, ale oddania Bogu, wyrozumiałości, pokory. Przede wszystkim zaś: ucywilizowania.

Barbarzyńcy i poganie nie rozumieli rytualnej roli płaczu. Łzy jako symbol charakteryzowały ludzi kultury zachodniej. I jeśli o Mieszku II Lambercie pisano, że płakał, to najwidoczniej nawet uprzedzony do Piastów biskup Thietmar uważał go za stuprocentowego, chrześcijańskiego władcę.

Przeczytaj też o tym, jak we wczesnym średniowieczu postrzegano pełnoletność. Czy 12-latkowie naprawdę uchodzi za dorosłych i mogli samodzielnie rządzić?

Bibliografia

Artykuł napisałem w oparciu o swoje notatki, zebranie przy okazji prac nad dwiema książkami poświęconymi wczesnemu średniowieczu: Żelaznymi damami (o początkach Polski) i Damami ze skazą (o czasach Bolesława Chrobrego, Mieszka Lamberta i Kazimierza Odnowiciela). Niedługo ukaże się ich kontynuacja: Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę.

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.