Podczas tej operacji Śmigły-Rydz pokazał, że jest świetnym dowódcą. Po latach chwalił go nawet Stalin

Strona główna » Międzywojnie » Podczas tej operacji Śmigły-Rydz pokazał, że jest świetnym dowódcą. Po latach chwalił go nawet Stalin

7 maja 1920 roku polskie wojska wkroczyły do Kijowa. Sukces był jednak krótkotrwały. Wkrótce ruszyła kontrofensywa Armii Czerwonej, która przerywała polskie linie. Już 10 czerwca rozpoczął się odwrót 3 Armii Wojska Polskiego. Błyskotliwie dowodził nim generał Edward Śmigły-Rydz. Dzięki jego talentom udało się uratować formację, co miało później kluczowe znaczenie dla polskiego zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej.

Przypominało to prawdziwy exodus. Na czele szyku, wzdłuż torów kolejowych maszerowała 1 Dywizja Piechoty Legionów. Za nią kilometrami ciągnęły się tabory wojskowe i cywilne, wśród których straż pełniła ukraińska 6 Dywizja.


Reklama


Bolszewicy blokują odwrót

Większość cywilów – zarówno obywatele Kijowa narodowości polskiej, jak i Ukraińcy oraz przedstawiciele dyplomatyczni przy rządzie Petlury ‒ podróżowała kilkudziesięcioma pociągami jadącymi w tempie marszu. Od północy kolumnę osłaniały pułki strzelców podhalańskich pułkownika Józefa Rybaka, a od południa – 7 Dywizja Piechoty.

Przed południem 11 czerwca, zaledwie 20 kilometrów od Kijowa, natknięto się na bolszewików. Była to 25 Dywizja Strzelców, doborowa jednostka dowodzona niegdyś przez legendarnego Wasilija Czapajewa. Rosjanie obsadzali most kolejowy na rzeczce Zdwiż, blokując odwrót „Śmigłego”. W normalnych warunkach opanowano by przeprawę, korzystając z przewagi w artylerii, ale teraz nie można było użyć dział, gdyż pociski zniszczyłyby most, co uniemożliwiłoby przejazd pociągom.

Edward Śmigły-Rydz i Józef Piłsudski na zdjęciu wykonanym w 1920 roku (domena publiczna).
Edward Śmigły-Rydz i Józef Piłsudski na zdjęciu wykonanym w 1920 roku (domena publiczna).

Dlatego dopiero pod wieczór polskie oddziały zdobyły przeprawę i opanowały stację w pobliskiej Borodziance. Miejscowość ta pozostała jednak w rękach Rosjan – prowadzili stamtąd ogień, co nie pozwalało saperom na naprawę uszkodzonego mostu.

Następnego dnia o świcie Polacy wznowili atak. Do walki przyłączyły się oddziały wysłane przez „Śmigłego” w górę rzeczki, które po jej sforsowaniu obeszły pozycje bolszewików. Pośpiech był konieczny, gdyż w kierunku placu boju zdążały sowieckie posiłki. Zresztą Rosjanie kontratakowali, nie zważając na straty ‒ jeden z bolszewickich pułków właściwie przestał istnieć rozstrzelany ogniem ponad setki karabinów maszynowych i kilkunastu dział.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Ciężkie boje odwrotowe

Bojem piechoty legionowej pod Borodzianką znakomicie dowodził pułkownik Stefan Dąb-Biernacki. „Śmigły” nie musiał się też martwić o południowe skrzydło – wszystko przebiegało tam bez zakłóceń. Natomiast grupa pułkownika Rybaka natknęła się na kolejne jednostki sowieckie i odeszła w kierunku południowym. W tej sytuacji „Śmigły” nakazał pułkownikowi jak najszybsze przybycie pod Borodziankę i wzmocnienie polskich sił.

Chcąc ułatwić wykonanie rozkazu, polecił kolumnom taborowym zejście z drogi i przebijanie się leśnymi szlakami na zachód. Okazało się to szczęśliwym posunięciem ‒ tabory nie natknęły się już na Rosjan i kilkanaście godzin później dołączyły do wojsk. Nadejście podhalańczyków pułkownika Rybaka pozwoliło wreszcie odepchnąć Rosjan od mostu, który stał się przejezdny około godziny 18.


Reklama


Jako pierwszy przekroczył go pociąg pancerny „Paderewski”, a za nim kolejne składy ewakuacyjne. Jednak dalsza wędrówka nie była możliwa – całodobowy bój bardzo osłabił żołnierzy. Na szczęście równie wyczerpani byli bolszewicy, dlatego noc upłynęła spokojnie. Rankiem zaatakowali Sowieci, doszło do jeszcze bardziej zażartych walk niż poprzedniego dnia. W pewnej chwili polskim karabinom maszynowym dosłownie zaczęły się przegrzewać lufy, a działom brakowało już amunicji.

Konarmia niczym tatarskie zagony

Tym razem decydująca okazała się kondycja polskiego piechura: Dąb-Biernacki zebrał odpowiednio silne odwody, a „Śmigły” rzucił je do boju we właściwym momencie. Legioniści wyparli rosyjską piechotę, zaś artyleria po uzupełnieniu amunicji rozbiła czerwoną konnicę.

Artykuł powstał głównie w oparciu o książkę Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Najdalsze Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Najdalsze Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2021).

W południe bitwa była zakończona, Sowieci zostali zmuszeni do panicznego odwrotu na północ. „Śmigły” zakazał jednak pościgu – nie zapomniał bowiem, że jego celem nie było rozbicie wroga, lecz wyprowadzenie wojsk i cywilów w bezpieczne miejsce.

15 czerwca 3 Armia nawiązała bezpośrednią łączność z zapleczem, a trzy dni później osiągnęła rejon Korostenia, co oznaczało zakończenie pierwszej fazy odwrotu. Przy okazji jej południowe skrzydło natknęło się na jedną z konnych dywizji Budionnego i ją rozproszyło.


Reklama


Okazało się jednak, że zniszczenie Konarmii jest tak samo trudne jak pokonanie zagonów tatarskich przed wiekami. Chociaż Polacy mieli przewagę ognia, w chwili porażki podwładni Budionnego rozpraszali się, a potem ponownie odzyskiwali sprawność bojową.

Śmigły-Rydz na czele Frontu Ukraińskiego

Wymarsz z Kijowa i odejście 150 kilometrów na zachód dało „Śmigłemu” kilka dni wytchnienia. Odbudowano wówczas zdolność bojową, dokonano także reorganizacji dowodzenia. 15 czerwca „Śmigły” przestał być formalnym dowódcą 1 Dywizji Piechoty Legionów i mógł się skupić na dowodzeniu 3 Armią.

Odwrót 3 Armii spod Kijowa. Zdjęcie z czerwca 1920 roku (domena publiczna).
Odwrót 3 Armii spod Kijowa. Zdjęcie z czerwca 1920 roku (domena publiczna).

Nie był to jednak koniec zmian ‒ kilka dni później powierzono mu dowodzenie całym Frontem Ukraińskim. Od tej chwili zaczęto używać określenia Front Śmigłego-Rydza, a później Front Południowo-Wschodni.

„Śmigły” po raz kolejny udowodnił swoją wyższość nad starszymi od niego oficerami z armii zaborczych. Warto też zapamiętać nazwiska podlegających mu wtedy polskich oficerów. Poza wspomnianymi już Dąbem-Biernackim i Rybakiem byli to: Juliusz Rómmel, Władysław Bortnowski i Tadeusz Kutrzeba. Czyli dowódcy, którzy odegrali pierwszoplanową rolę podczas odwrotu w trakcie wrześniowych walk 1939 roku…


Reklama


Pierwszą decyzją „Śmigłego” jako dowódcy frontu była reorganizacja jazdy. Chociaż nie uważał, by miała ona zdolność do wykonywania samodzielnych operacji, to jednak do pokonania Konarmii potrzebna była podobna formacja. Dlatego generał wycofał na zachód znużone pułki ułanów i połączył je w 1 Dywizję Jazdy, którą dowodzić miał Rómmel.

Ofensywa Tuchaczewskiego

Tymczasem jednak sowiecki front przesuwał się na zachód ‒ od Polesia po Dniestr. Polska 6 Armia generała Iwaszkiewicza wraz z sojuszniczymi wojskami ukraińskimi wycofała się w kierunku granicy państwowej na Zbruczu, a od północy, od strony Polesia, nadchodziły kolejne siły sowieckie. Ogółem bolszewicy osiągnęli dwukrotną przewagę w dywizjach piechoty, a jeszcze większą w kawalerii.

Do stłumienia powstania bamowskiego wyznaczono generała Michaiła Tuchaczewskiego (domena publiczna).
4 lipca 1920 roku ruszyła ofensywa Armii Czerwonej na froncie północnym pod wodzą Michaiła Tuchaczewskiego (domena publiczna).

Wprawdzie uderzenie sowieckie na Białorusi zostało odparte, ale gdy 4 lipca tamtejsze siły pod wodzą Michaiła Tuchaczewskiego rozpoczęły nową ofensywę, odniosły ogromny sukces. Polskie wojska cofały się w tempie znacznie szybszym niż na Ukrainie i niebawem Sowieci stanęli na granicy dawnego Królestwa Kongresowego.

Na początku sierpnia „Śmigłemu” udało się osaczyć Budionnego w Brodach. Jednocześnie na skrzydłach przeszły do uderzenia 3 i 6 Armia, wiążąc wojska rosyjskie i nie pozwalając im przyjść z pomocą Armii Konnej. Niestety, wówczas do sztabu 3 Armii, w którym przebywał Józef Piłsudski, dotarła wiadomość, że Władysław Sikorski utracił Brześć nad Bugiem, co oznaczało, że Armia Czerwona wyszła na tyły Frontu „Śmigłego”.

Stalin chwali Śmigłego-Rydza

W efekcie, zamiast zadać ostateczny cios Armii Konnej, „Śmigły” musiał przerwać walkę i odejść z dywizjami piechoty na zachód. Pamięć o znakomicie przeprowadzonym odwrocie spod Kijowa jednak pozostała, a potwierdzeniem tego faktu była rozmowa z marca 1942 roku między Józefem Stalinem a generałem Władysławem Andersem.

Kremlowskiemu dyktatorowi najwyraźniej sprawa mocno zapadła w pamięć – gdy bowiem rozmowa zeszła na Śmigłego-Rydza, zauważył, że był on „niezłym dowódcą, w 1920 roku dobrze dowodził na Ukrainie”. Rzadko zdarzało się, by Stalin chwalił swoich przeciwników, zwłaszcza jeśli z ich powodu doznał niepowodzeń…

Stalin ani myślał pomagać powstańczej Warszawie (domena publiczna).
Po latach nawet Stalin chwalił Śmigłego-Rydza (domena publiczna).

Przez całe lata trwała (i zapewne jeszcze długo potrwa) dyskusja na temat Bitwy Warszawskiej. Zawsze pada wówczas sakramentalne pytanie ‒ kto był ojcem zwycięstwa? Kandydatów jest wielu: Józef Piłsudski, który bitwą dowodził; jego szef sztabu, Tadeusz Rozwadowski; Maxime Weygand, który był słynnym gościem z zagranicy; a nawet Józef Haller, nominalny dowódca Armii Ochotniczej.

Jednak prawdziwym architektem polskiego sukcesu był Edward Śmigły-Rydz. Gdyby jego wojska uciekały przed Jegorowem i Budionnym w takim samym tempie, jak na Białorusi wycofywano się przed Tuchaczewskim, Warszawa bez problemu zostałaby zdobyta. Nie byłoby bowiem ani sił do wyprowadzenia uderzenia znad Wieprza, ani miejsca, skąd to uderzenie można by wyprowadzić.

Przeczytaj również o bitwie pod Zadwórzem w 1920 roku. To starcie uratowało Lwów przed bolszewikami


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Najdalsze Kresy. Ostatnie polskie lata. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Fronda.

Kontynuacja bestsellerowej serii

Autor
Sławomir Koper
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.