Prawda o więzieniu w Rawiczu. Najbardziej postępowy zakład karny w II RP czy ponura katownia?

„Kto nie ryzykuje, w Rawiczu nie siedzi” — brzmiało stare wielkopolskie przysłowie. Zakład karny w Rawiczu należał do największych i najbardziej znanych w Polsce. Zdaniem władz był też najnowocześniejszy i zapewniał więźniom wprost sielankowe warunki. Dlaczego więc tak często wybuchały w nim bunty, a osadzeni umierali w podejrzanych okolicznościach?

Więzienie w Rawiczu, położonym sto kilometrów na południe od Poznania, powstało już w początkach XIX wieku, w zabudowaniach dawnego klasztoru Reformatów. Za czasów pruskich zakład mieścił olbrzymią rzeszę przeszło 1300 skazańców.


Reklama


Liczba ta nieznacznie spadła po odzyskaniu niepodległości. Pod kuratelą polskich władz w Rawiczu przetrzymywano około 1200 osób i było to jedno z największych więzień w całym kraju.

Według „oficjalnej” historii zakładu, opublikowanej przez obecną Służbę Więzienną, Rawicz należał też do najcięższych więzień w międzywojennej Polsce. Nie jest to do końca prawdą.

Więzienie w Rawiczu z lotu ptaka. Ilustracja zamieszczona w 1937 roku w czasopiśmie „W Służbie Penitencjarnej”.

Katownia czy wzorcowy zakład?

Dużo ściślejszy rygor panował na przykład we Wronkach, mających służyć izolacji niebezpiecznych i zatwardziałych przestępców.

Rawicz nie był w opinii społeczeństwa katownią. Nie budził też przerażenia samych przestępców, gdy informowano ich, że właśnie tam zostaną skierowani. Co innego chociażby Ciężkie Więzienie na Świętym Krzyżu, o którym nawet jeden z ministrów sprawiedliwości mówił, że to zakład w „typie dawnej katorgi rosyjskiej”. I w którym rokrocznie umierało z powodu chorób i potwornych warunków nawet powyżej jednej czwartej wszystkich osadzonych (28% w 1921 roku, 27% w 1923, „tylko” 10% w 1925).


Reklama


Na temat Rawicza kolportowano zupełnie inne historie. Władze starały się wykazać, że jest to więzienie nowoczesne, świetnie zorganizowane, wyzyskujące najświeższe trendy w pedagogice penitencjarnej.

„Więzienia w byłej Dzielnicy Pruskiej służyć mogą pod każdym względem za wzór dla wszelkich innych zakładów karnych w Państwie” — zachwalała „Rzeczpospolita” w 1924 roku nie tyle w materiale dziennikarskim, co raczej w propagandowej agitce, przygotowanej pod dyktat ministerstwa. Pisano, że specjalna wizyta gospodarska Dyrektora Departamentu Więziennictwa wszędzie wykazała „wzorową czystość i porządek”.

W swojej najnowsze książce Seryjni mordercy II RP Kamil Janicki demaskuje mroczne oblicze przedwojennej Polski (Wydawnictwo Literackie 2020).
O ciemnych stronach przedwojennego wymiaru sprawiedliwości piszę szeroko w swojej książce: Seryjni mordercy II RP (Wydawnictwo Literackie 2020).

Osadzonych doskonale karmiono, zapewniano im rozrywkę i poprawę poprzez pracę. Według „Rzeczpospolitej” perłą w koronie polskiego więziennictwa był zwłaszcza zakład w Rawiczu. Podobną śpiewkę powtarzano także dekadę później, pod zupełnie inną władzą.

„Mur jest wesoło pomalowany na biało”

W 1934 roku szerokim echem w kraju odbił się reportaż prasowy z Rawicza. Za mury więzienia nie tylko wpuszczono dziennikarza, ale nawet pozwolono mu zabrać aparat fotograficzny. Inne gazety ekscytowały się, że w efekcie powstał materiał sensacyjny, wprost demaskatorski… W rzeczywistości był prędzej służalczy.


Reklama


Przed ekipą „Jlustracji Polskiej” odsłonięto najtajniejsze zakamarki, ale w zamian redaktor zobowiązał się spisać relację pełną zachwytów i pochwał. W reportażu zapewnił, że więzień Rawicza to prawdziwy szczęściarz:

Może chodzić, stać, leżeć, wolno mu używać spaceru w ogrodach, [jego] własną pracą przyozdobionych, może wreszcie wyglądać oknem, gdzie wprawdzie zobaczy wysoki, kilkumetrowy mur, otaczający teren całego więzienia, ale i tak nic mu z tego powodu nie będzie, gdyż mur jest wesoło pomalowany na biało i pozwala zapomnieć, że oddziela go od tak zwanej wolności.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Dopiero dalej, już po wzmiance o budzącym euforię pobielanym murze, dziennikarz podjął próbę zbudowania atmosfery grozy.

„Wrażenie zupełnego odcięcia od świata”

„Za naciśnięciem guziczka elektrycznego rozsuwają się olbrzymie wrota żelazne posuwające się z głuchym łoskotem po stalowych szynach. Wchodzę i drzwi momentalnie zasuwają się za mną” — relacjonował pierwsze chwile w miejscu, gdzie miało (jednak?) panować wprost porażające „wrażenie zupełnego odcięcia od świata”.

Poważni strażnicy chodzą, podzwaniając olbrzymimi kluczami. Broni ze zrozumiałych względów zupełnie nie noszą. W budynkach o niezwykłej konstrukcji budowlanej, przeźroczystych jakby ze szkła, widać wszystkie niezliczone drzwi i ważniejsze partie klatek schodowych aż do czwartego i ostatniego piętra. Pozwala to momentalnie zauważyć strażnikowi choćby najmniejszy ruch.

Mur więzienia w Rawiczu, „wesoło pomalowany na biało”.

[Oglądam] długie korytarze i niezliczone szeregi drzwi, na których prócz „judasza” wiszą jeszcze kartki z numerem, nazwiskiem i imieniem więźnia, oraz kartka z treścią wyroku skazanego.

Oka mu nie wybiją

Redaktor zachwycał się całym ciągiem „ciekawych urządzeń, dowodzących przemyślanej do najdrobniejszego szczegółu ostrożności”. Najbardziej zaś… wizjerami w drzwiach cel.


Reklama


„Są tak przedziwnie umiejscowione” — przekonywał czytelników — „że strażnik nie patrzy bezpośrednio do celi, co chroni go przed ewentualnością wybicia mu oka przez więźnia, który ze swego zamknięcia jest nie bardzo zadowolony”.

Zaraz zresztą autor wprowadził korektę. Wizjery były na dobrą sprawę tylko dekoracją. „W ogóle niesłychanie trudno byłoby dopatrzyć się u więźniów rawickich jakiegoś przygnębienia, chęci buntu, niezadowolenia czy tego wszystkiego, czego uczą nas filmy amerykańskie” — podkreślał.

Okno więzienia w Rawiczu. Fotografia okładkowa z numeru „Jlustracji Polskiej”, w którym zamieszczono reportaż z „wzorcowego” zakładu.

Osadzeni nosili jasne i czyste ubrania wykonane ze lnu. I to, rzecz jasna, „lnu polskiego”. Nie mieli za to numerów na plecach i „nie włóczyli za sobą ciężkich kajdan i ponuro dzwoniących łańcuchów”.

Z perspektywy „Jlustracji Polskiej” sprawa była oczywista. Lokatorzy Rawicza cieszyli się dobrym humorem i optymizmem, bowiem w więzieniu zaprowadzono „wydający nadzwyczajne rezultaty” system „progresywny”.


Reklama


Więźniowie dzielą się na trzy klasy. Za przykładne sprawowanie się więźnia oblicza mu się i dodaje codziennie punkty dodatnie, których pewna określona ilość wyzwala go kolejno z najcięższej kategorii więzienia do lżejszych, aż wreszcie dostaje się do klas uprzywilejowanych, gdzie może już zajmować się pracą w ogrodach, na terenie gospodarskich urządzeń, w stolarniach, dostarczających pięknych mebli, może pracować przy hodowli zwierząt futerkowych (największą sensacją jest jedyna w Polsce hodowla bobrów).

Może także być zatrudnionym w olbrzymiej drukarni, gdzie drukuje się dla wszystkich komorników w Polsce urzędowe formularze, których miliony egzemplarzy, ku nieszczęściu ludzkości wydostaje się swobodnie poza mury więzienia.

Profity i kary

Skazańcom posiadającym odpowiednią liczbę punktów wolno było ponoć swobodnie czytać gazety (nie tylko lokalne, ale „z całej Polski”), słuchać radia, „grać w orkiestrze więziennej”, uprawiać „sporty i gry” (skądinąd wiadomo, że w Rawiczu działało kilka drużyn koszykówki). Organizowano też dla nich spektakle teatralne i seanse filmów.

„Słowem życie jak poza murami więzienia, z tą tylko różnicą, że upływa ono po tamtej stronie” — zachwycał się dziennikarz. Zaraz zastrzegł jednak, że nie każdemu było dane beztrosko się bawić. Ci, którzy źle się sprawowali, tracili punkty. A gdy nie było już czego odejmować, więzień szedł na trzy dni do „ciemnicy”, izolatki.

Pawilon więzienia w Rawiczu. Widoczne drzwi do cel.

Zdaniem redaktora nie to jednak stanowiło podstawową sankcję. W reportażu z pełną powagą stwierdzono, że najdotkliwszy był… zakaz gry w orkiestrze. I brak wstępu do więziennego kina.

„Są to kary wprost straszne, dla nich tam są równe wyrokowi, jaki raz już w życiu przeżyli” — zarzekał się autor relacji. A każdy, kto ją czytał, mógł wyszeptać pod nosem: więźniom w Rawiczu to dobrze! Ale czy naprawdę tak było?


Reklama


Druga strona Rawicza

Nie jest dziełem przypadku, że władze tak usilnie promowały obraz wielkopolskiego zakładu jako miejsca mlekiem i miodem płynącego. Kampania miała na celu zakrycie drugiej, o wiele mniej chwalebnej prawdy o Rawiczu.

Więźniowie ponoć wprost nie posiadali się ze szczęścia. A jednak ci radośni amatorzy filmu i gry na trąbce raz po raz organizowali bunty. W 1930 roku grupa osadzonych „zamierzała rzucić się na dozorców, obezwładnić ich a sprawiających opór nawet zamordować, po czym mieli wypuścić jak największą ilość więźniów i gremialnie rzucić się do ucieczki”. Próbę udaremniono w ostatnim momencie. Gdy zaś wieść o fiasku spisku rozeszła się po zakładzie, „więźniowie wszczęli wielkie awantury, w czasie których zdemolowali siedem sal”.

O jednym z najgorszych spośród zwyrodnialców osadzonych w Rawiczu przeczytacie w mojej nowej książce: Seryjni mordercy II RP (Wydawnictwo Literackie 2020).

Parę lat wcześniej, w 1926 roku bunt istotnie wybuchł. „Dozorcy więzienni zlikwidowali go przy pomocy posterunków”, a więc wieżyczek strażniczych wyposażonych w karabiny.

„Długoletnia samotność uczyniła zeń zwyrodnialca”

Progresywny system Rawicza nie dla każdego był sielanką. Padały zarzuty, że organizacja zakładu (426 cel pojedynczych i tylko 26 wspólnych) sprawiała, że problematycznych więźniów izolowano od reszty i łamano psychicznie ciągłą samotnością.


Reklama


Zdarzył się przypadek, że jeden ze skazanych wyszedł na wolność, ponownie zabił, a przed sądem zeznał, że „jest niezupełnie normalny” za sprawą odsiadki.

„Więźniowie odbywają kary w pojedynczych celach. Nawet w czasie nabożeństw w kaplicy więźniowie nie mają ze sobą kontaktu” — tłumaczył albo on, albo raczej jego adwokat. „Długoletnia samotność uczyniła zeń zwyrodnialca moralnego” — brzmiała linia obrony.

Tajemnicze zgony

Ciągle powracały też historie więźniów, którzy za bielonym murem wyzionęli ducha, choć wcale nie skazano ich na karę śmierci. Były przypadki gruźlicy, ciężkich chorób zakaźnych czy wreszcie samobójstw (1930 rok — „Samobójstwo przez powieszenie się popełniła przebywająca w więzieniu w Rawiczu 17-letnia Zofia Skrzypkówna. Przyczyna nie została ustalona”).

O tym, że śmierć zbiera żniwo za murami zakładu, mówiono nawet na sali sejmowej. W 1930 roku jeden z posłów przypuścił atak na lekarzy więziennych, którzy mieli wyzywać pacjentów od symulantów i obojętnie patrzeć, jak ci konają. Zarzut padł z ust deputowanego białoruskiej partii o probolszewickich zapatrywaniach. Nie był to przypadek. Właśnie komuniści najgłośniej wołali, że Rawicz to katownia.

Zakład karny w Rawiczu. Zespół gimnastyczny złożony z więźniów na fotografii z 1936 roku.

„Szpiclostwo, lizusostwo i służalczość”

5-ciu zwariowało, jeden popełnił samobójstwo — krzyczał nagłówek artykułu o wielkopolskim więzieniu, który wiosną 1935 roku wydrukowało nielegalne, leninowskie pismo „Czerwona Pomoc”. Pisano, że nowy bunt został zdławiony gazem. Że więźniów morzy się głodem i odmawia się im nawet dostępu do książek, jeśli nie mają wystarczająco wielu punktów. Że lekarze proszeni o pomoc tylko „wzruszają ramionami”.

Towarzysz B. przez długie dni, tygodnie i miesiące kręcił się sam bezczynnie po celi. Towarzysz B. zwariował. A więzienie w Rawiczu należy do tzw. „wzorowych”, „kulturalnych” więzień, gdzie się przeprowadza „nowoczesny” system progresywny.


Reklama


Autorzy podziemnego pisma twierdzili, że cały ten system miał na celu tylko rozbijanie jedności więźniów. „Drogą nędznych ochłapów w rodzaju śliwek w niedzielę” miał promować „szpiclostwo, lizusostwo i służalczość”. Poniekąd rzeczywiście tak było.

Rawicz dla politycznych

Prawda o Rawiczu leżała gdzieś pośrodku dwóch radykalnie sprzecznych wersji historii.

Materiały obecnej Służby Więziennej słusznie podkreślają, że dla więźniów politycznych — a więc zwłaszcza komunistów, ale też przedstawicieli opozycji czy działaczy mniejszości narodowych — był to najsurowszy, najstraszniejszy zakład w kraju.

Fragment reportażu z Rawicza zamieszczonego przez „Jlustrację Polską”.

Tutaj był więziony chociażby przyszły przywódca komunistycznej Polski, Bolesław Bierut. „Politycznych” siedziało w Rawiczu jednocześnie nawet kilkuset. Im nie okazywano zbyt wiele litości.

Przypadkowi przestępcy, którzy trafili przed sąd na skutek zbrodni popełnionej w gniewie albo z powodu długów, też mieli zza białego muru jak najgorsze wspomnienia. Ale zatwardziali kryminaliści i prawdziwi zbrodniarze potrafili się w Rawiczu ustawić.


Reklama


To oni robili użytek z systemu punktowego, oni zbierali profity „postępowych” rozwiązań, wreszcie zaś — właśnie oni wychodzili na wolności na długo przed czasem.

Najciemniejsze strony przedwojenne Polski w nowej książce Kamila Janickiego

W swojej najnowsze książce Seryjni mordercy II RP Kamil Janicki demaskuje mroczne oblicze przedwojennej Polski (Wydawnictwo Literackie 2020).

Wybrana bibliografia

  1. 100 lat więziennictwa w niepodległej Polsce, „Służba Więzienna” (dostęp 28 X 2019)
  2. Bruder P., Historia Zakładu Karnego w Rawiczu, „Służba Więzienna”, (dostęp 28 X 2019)
  3. Jaxa-Maleszewski L., Rozwój więziennictwa polskiego,[w:] Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego 1918–1928, red. Z. Bugajski, Warszawa 1929
  4. Materiały prasowe w: „Rzeczpospolita” (1924); „Jlustracja Polska” (1934); „Chwila” (1932); „Kurjer Poznański” (1930, 1931, 1937); „Dobry Wieczór! i Kurjer Czerwony” (1936); „Ilustrowany Kuryer Codzienny” (1930); „Ziemia Lubelska” (1926); „Dziennik Ilustrowany” (1936); „Robotnik” (1937); „Czerwona Pomoc” (1935).
  5. Sprawozdanie Stenograficzne z posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 6 lutego 1930 roku, Okres 2, posiedzenie 74.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.