Strona główna » Nowożytność » Przyczyny powstania Chmielnickiego. Co doprowadziło do największego buntu Kozaków?

Przyczyny powstania Chmielnickiego. Co doprowadziło do największego buntu Kozaków?

Dwa XIX-wieczne przedstawienia Bohdana Chmielnickiego.

W 1638 roku, po stłumieniu kolejnej z wielu rebelii przetaczających się przez Ukrainę, Rzeczpospolita narzuciła Kozakom nową ugodę. Wierzono, że Kozaczyzna zostanie raz na zawsze wzięta w karby i wykorzystana do obrony państwa. Stało się zupełnie inaczej. Dlaczego już niespełna dekadę później wybuchł największy bunt kozacki – powstanie Bohdana Chmielnickiego?

Położenie Kozaków po uchwaleniu w 1638 roku Ordynacji wojska zaporoskiego było złe, a z czasem tylko się pogarszało.


Reklama


Kozacy spychani w niewolę pańszczyźnianą

W świetle prawa wolni od danin i pańszczyzny byli odtąd jedynie Kozacy rejestrowi (6000 mężczyzn znajdujących się na żołdzie Rzeczpospolitej) oraz ich rodziny, pod warunkiem że mieszkały wspólnie z nimi. W przeciwnym przypadku miały status ludności poddańczej. Spadały do niego również po śmierci rejestrowego.

Gdy Kozak umierał  – czy nawet ginął w bitwie, wysłany do walki przez króla i hetmanów – jego żona i dzieci automatycznie stawali się chłopami pańszczyźnianymi. Przed tym losem mogło uchronić ich tylko wpisanie syna zmarłego do rejestru na jego miejsce.

Portret kozaka w czapce z piórami. Rysunek Kajetana Wincentego Kielisińskiego.

Nadużycia oficerów i urzędników

Sądownictwo kozackie spoczywało w rękach pułkowników i podstarościch, czyli osób, które najczęściej naruszały prawa kozackie.

Zdarzało się wprawdzie, że pułkownicy próbowali bronić podkomendnych, sami byli jednak zależni od magnackich protektorów i mieli związane ręce w przypadkach, gdy zarzewie sporów stanowiły akty urzędniczego bądź szlacheckiego bezprawia.


Reklama


Sytuacja Kozaków zaostrzyła się jeszcze po śmierci Stanisława Koniecpolskiego, który starał się ochraniać rejestrowych. Starostwa dotąd podporządkowane hetmanowi przeszły w ręce jego syna Aleksandra i Jeremiego Wiśniowieckiego.

Dostojnicy z niechęcią patrzyli na zamieszkujących pod ich nosem Kozaków, zwłaszcza że ci nie przynosili możnym żadnych dochodów. Obaj magnaci zaczęli bezprawnie obciążać rejestrowych różnymi powinnościami.

Poznajcie wydarzenia, które zmieniły dzieje Polski w książce Chwile przełomu, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.
Poprosiliśmy naszych najlepszych publicystów i ekspertów o opisanie kluczowych wydarzeń, które na zawsze zmieniły dzieje Polski. Rezultat ich pracy odnajdziecie w nowej książce pt. Chwile przełomu.

Bezprawne podatki, wywłaszczenia, przymusowa pańszczyzna

Nie pomogły skargi wnoszone do hetmana Mikołaja Potockiego. Ucisk narastał, a głównymi winowajcami byli urzędnicy magnaccy, którzy mając wolną rękę, a nawet zachętę ze strony zwierzchników, nie ustawali w szykanach.

Nakładali na rejestrowych podatki i opłaty oraz zmuszali ich do odrabiania pańszczyzny. Odbierali im też majątki, wykorzystując fakt, że Kozacy często nie posiadali dokumentów potwierdzających prawa do ziemi.

Takie właśnie represje spadły chociażby na Bohdana Chmielnickiego, którego konflikt z podstarościm czehryńskim Danielem Czaplińskim o Subotów stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu kolejnego – i największego ze wszystkich – powstania.

Rejestrowych ciemiężyli także ich właśni dowódcy, konfiskując wszystko, co wpadło im w oczy: konie, oręż, ozdoby. Oficerowie, we współpracy z magnackimi urzędnikami, stosowali wobec Kozaków otwartą przemoc. Częste były przypadki pobić, bezprawnego pozbawiania wolności. Dochodziło nawet do morderstw.


Reklama


Spóźniona i niewystarczająca reakcja

Król i hetman Mikołaj Potocki, obawiając się niepokojów ze strony rejestrowych, starali się hamować nadużycia. Wydawano surowe uniwersały skierowane do starostów i ich urzędników. Ponieważ nie przynosiło to efektu, w styczniu 1648 roku monarcha nakazał wysłanie na Ukrainę specjalnej komisji, która miała rozpatrzyć skargi kozackie. Był to krok zdecydowanie spóźniony.

Trudno powiedzieć, czy sama tylko pogarszająca się sytuacja rejestrowych i zepchniętych do rangi chłopów pańszczyźnianych wypiszczyków (Kozaków, dla których brakowało miejsca w rejestrze) mogła doprowadzić do powstania. Na pewno wybuch niezadowolenia przyspieszyły plany wojny tureckiej i obietnice złożone przez króla Kozakom.

Bohdan Chmielnicki wzywa współrodaków do zemsty
Bohdan Chmielnicki wzywa współrodaków do zemsty. XIX-wieczny rysunek Józefa Tadeusza Polkowskiego.

Władysław IV Waza zapewniał, że rejestr zostanie powiększony, a dawne prawa – przywrócone. Monarcha nie dotrzymał słowa, co popchnęło środowisko kozackie do działania.

Kiedy zimą na przełomie lat 1647–1648 oskarżony o szykowanie buntu Bohdan Chmielnicki uciekł na Sicz, sytuacja na Ukrainie była tak zła, że wystarczyło tylko rzucić hasło do walki z magnatami i ich urzędnikami. Odzew przeszedł wszelkie oczekiwania.

Przeczytaj też nasz tekst o przyczynach niezadowolenia Kozaków i ich wielokrotnie ponawianych buntów. Powstanie Chmielnickiego było zwieńczeniem procesu, który rozpoczął się o wiele wcześniej.

****

Powyższy tekst powstał na potrzeby książki Chwile przełomu (Bellona 2021)To wspólna publikacja autorstwa publicystów portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca kluczowe punkty zwrotne w dziejach Polski.

Nasi najlepsi publicyści o wydarzeniach, które zmieniły dzieje Polski

Bibliografia

  1. Borowiak Albert, Powstanie kozackie 1638, Zabrze 2010.
  2. Borowiak Albert, Kozaczyzna w przededniu powstania Bohdana Chmielnickiego (1635-1648) [w:] Epoka „Ogniem i Mieczem” we współczesnych badaniach historycznych, pod red. M. Nagielskiego, Warszawa 2000.
  3. Gawęda Marcin, Powstanie kozackie 1637, Zabrze 2007.
  4. Gawroński Rawita Franciszek, Kozaczyzna ukrainna Ukraina Rzeczypospolitej Polskiej do końca XVIII wieku, Warszawa 1923.
  5. Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, pod red. Piotra Krolla, Mirosława Nagielskiego, Marka Wagnera, Zabrze 2010.
  6. Kaczmarczyk Janusz, Bohdan Chmielnicki, Wrocław‒Warszawa‒Kraków 2007.
  7. Jakowenko Natalia, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011.
  8. Serczyk Władysław Andrzej, Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 2008.
  9. Serczyk Władysław Andrzej, Na płonącej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny 1648‒1651, Warszawa 1999.
  10. Tomkiewicz Władysław, Powstanie kozackie w roku 1630, „Przegląd Powszechny”, t. 187 (1930).
  11. Wójcik Zbigniew, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989 Wójcik Zbigniew, Dzikie Pola w ogniu. Kozaczyzna w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1960.
Autor
Piotr Kroll
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.