Synowie Kazimierza Wielkiego. Król nie przewidział jak ponury spotka ich koniec

Niestaranni autorzy wciąż powielają twierdzenia, jakoby Kazimierz Wielki „umarł bezpotomnie”. To bujda. Król miał rzecz jasna córki. Ale miał też synów. Ich ponure losy wciąż budzą kontrowersje.

W przeciwieństwie do wielu polskich królów, zwłaszcza z kolejnych stuleci, Kazimierz Wielki nie ukrywał ani swoich romansów ani ich owoców.


O monarsze mówiono, że w różnych miastach utrzymywał całe gromady nałożnic. Miał też ulubione kochanki, a w świetle prawa kościelnego uchodził za bigamistę. I to wielokrotnego, bo jednocześnie żyły… trzy jego małżonki!

Łącznie król brał ślub cztery razy, ale nie doczekał się z tych związków żadnego męskiego potomka. Miał za to synów pozamałżeńskich, których w żadnym razie się nie wstydził. Dał temu dowód w podyktowanym niedługo przed śmiercią testamencie.

Kazimierz Wielki ze swoją kochanką w wyobrażeniu Aleksandra Lessera.

„Swoim synom naturalnym zapisał…”

Treść dokumentu zreferował najlepiej zorientowany w sprawie człowiek: bliski współpracownik króla, podkanclerzy i kronikarz, Janko z Czarnkowa.

Z pozoru wyraził się bardzo konkretnie. Ale stan zachowania rękopisu jego kroniki oraz problemy z odczytem nazw podanych w streszczeniu testamentu do dzisiaj rodzą zażarte spory wśród specjalistów.


Janko z Czarnkowa podał, że król „swoim synom naturalnym” – a więc nieślubnym:

Niemierzy i Bogucice [Boguszy? Boguczy?], Kutów, Puznicz [Jurznie?], Drugnię i inne wsie zapisał;

Paszkowi Złodziejowi – Niekłań i Mieczdę;

Janowi gród Międzyrzecz [Międzygórze?] i wójtostwo w Zawichoście, [posiadłość] Sobotę oraz wiele innych zapisał;

Jaśkowi Żerawskiemu – Podgaje, i licznym innym zapisał.

Kazimierz Wielki w wyobrażeniu Jana Matejki.
Kazimierz Wielki w wyobrażeniu Jana Matejki.

Dwóch? Czterech? Pięciu?

Nie jest nawet jasne ile właściwie osób zostało powyżej wymienionych. Na pierwszy rzut oka cztery: Niemierza, Paszko Złodziej, Jan i Jaśko Żerawski. W rzeczywistości: raczej pięć.

Wybitny genealog Oswald Balzer już u schyłku XIX wieku stwierdził, że w wyniku błędu średniowiecznego kopisty z tekstu kroniki zniknęło jedno z imion. Jego zdaniem ustęp pierwotnie zaczynał się od słów: „Swoim synom naturalnym Niemierzy i Janowi Boguczy…”

Przeczytaj też: Najbardziej nieudane małżeństwo średniowiecznej Europy. Czy cesarz naprawdę zmuszał do tego swoją żonę?

Takich dwóch potomków Kazimierza Wielkiego wzmiankował we własnej kronice późniejszy dziejopis Jan Długosz. I jego zdaniem tylko ci dwaj bastardzi króla zostali uwzględnieni w testamencie.

Był jeszcze Abraham?

Sprawa długo budziła kontrowersje, a najwybitniejsi historycy udzielali skrajne rozbieżnych odpowiedzi. Stanisław Zakrzewski wbrew Długoszowi uważał, że w testamencie Kazimierz obdarował czterech swoich synów: Niemierzę, Paszka, Jana i Jaśka Żerawskiego.


Edward Raczyński wydłużył listę o piątego Boguczę. Dodał też szóstego bastarda o zastanawiającym imieniu: niejakiego Abrahama.

Historyk natrafił na dokument wydany u samego schyłku XIV wieku, w którym wzmiankowano jakichś braci Niemierzę, Jana i Abrahama. Na tej niesamowicie wątłej podstawie doszedł do wniosku, że pierwsi dwaj musieli być tymi samymi ludźmi, co bohaterowie starszego o ćwierć wieku testamentu. A wszyscy trzech: bękartami króla.

Kazimierz Wielki na XIX-wiecznej francuskiej grafice.

Teorie można mnożyć. Na przykład Joachim Lelewel skreślił jednego z sześciu bastardów, bo prawdopodobne wydawało mu się, że „Jan” i „Jaśko” to ta sama osoba.

Dzisiaj jednak mało kto traktuje XIX-wiecznego wywody poważne. Ogółem nowe opracowania przyjmują, że synów w testamencie było tylko dwóch. Pozostałe postacie miały z królem relacje „służbowe”, a nie – genetyczne.


Okradzeni z dziedzictwa

Paszko Złodziej został zidentyfikowany jako współpracownik Kazimierza Wielkiego, a później kasztelan i dworzanin Władysława Jagiełły. Nagrodzony został za zasługi dla władcy, nie zaś za pochodzenie. Podobnie rzecz miała się z Janem i Jaśkiem Żerawskim – rycerzami czy też sługami ostatniego koronowanego Piasta.

O tym, że spośród osób wymienionych w dokumencie tylko Niemierza i Jan Bogucza byli bastardami króla świadczą dalsze losy testamentu.

Przeczytaj też: Łysa głowa, niski wzrost, rozbiegane oczy… Jak naprawdę wyglądał Władysław Jagiełło?

Polska korona dostała się w ręce króla Węgier Ludwika Wielkiego. W praktyce kontrolę nad krajem niemal natychmiast przejęła matka Ludwika i siostra zmarłego Kazimierza, regentka Elżbieta Łokietkówna (o której pisałem w TYM artykule). Zapewne to ona podjęła decyzję, by unieważnić wszystkie kluczowe punkty testamentu.

Na mocy skandalicznej decyzji (choć pod przykrywką legalnego wyroku) cofnięto zapisy, które zmarły poczynił na rzecz swojego wnuka Kaźka Słupskiego oraz – na rzecz synów naturalnych.

Królowa Elżbieta Łokietkówna na serii miniatur z węgierskiej Kroniki ilustrowanej.
Królowa Elżbieta Łokietkówna na serii miniatur z węgierskiej Kroniki ilustrowanej.

Wiadomo, że przekazania spadku odmówiono Niemierzy i Janowi Boguczy. To zaś potwierdza, że właśnie oni byli monarszymi bękartami (o tym, dlaczego zapadła taka decyzja pisałem szeroko w swojej książce Damy polskiego imperium).

Z nieznanej matki

Fakt, że tylko oni trafili do testamentu nie oznacza oczywiście, że byli wyłącznymi synami Kazimierza. Jan Długosz podał trzeciego bastarda: niejakiego Pełkę. Zdaniem znawcy tematu, profesora Józefa Śliwińskiego, musiał on umrzeć przed swym ojcem – a więc najpóźniej jesienią 1370 roku.


Być może istnieli też inni synowie: niezidentyfikowani, nieuznani, zmarli w dzieciństwie lub zbyt młodzi, by trafić do dokumentu. Wiadomości o nich bezpowrotnie zaginęły.

Tak samo nic pewnego nie można powiedzieć o matce lub matkach znanych synów. Mało prawdopodobne wydaje się, by wszystkich urodziła jedna kobieta. O Niemierzy i Pełce Jan Długosz twierdził wprawdzie, że zostali powici przez Żydówkę Esterę, dzisiaj jednak nauka przyjmuje, że taka postać w ogóle nie istniała.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Złodziej i kombinator?

Cokolwiek da się przynajmniej powiedzieć o dalszych losach tych dwóch bękartów, których uwzględniono w ostatniej woli króla. Nie otrzymali rozległych dóbr ziemskich, jakie pragnął przekazać im ojciec, ale byli zaliczani do stanu rycerskiego i tytułowali się „synami królewskimi”.

Wszystko co historia wie na ich temat, to fakty w największym stopniu ponure.

Kazimierz Wielki z (fikcyjną) Esterką według wzoru Jana Moniuszki.

Paręnaście lat po tym, jak Jan Bogucza stracił spadek, napadnięto go w domu jednego z krakowskich mieszczan.

W księgach miejskich znajduje się wiadomość, iż „Jan syn króla” został poważnie poturbowany, po tym, jak… znaleziono przy nim szereg skradzionych przedmiotów. Czyżby odsunięcie od dziedziczenia popchnęło go na drogę przestępczej działalności?


Tragiczna kłótnia o konie

Niemierza też padł ofiarą ataku. O wiele poważniejszego. Jan Długosz podał, iż syn króla znalazł się na służbie Władysława Jagiełły. Wysłano go do Koprzywnicy, gdzie miał wybrać podwody – a więc konie, które poddani obowiązkowo dostarczali podróżującemu monarsze.

Na tym tle doszło do awantury, a nieślubny syn króla zostać zabity.

Wedle tradycji żaden z bastardów nie pozostawił synów. To na nich więc, a nie na Kazimierzu Wielkim, zakończyła się historia głównej linii Piastów.

Przeczytaj też o wykształceniu Kazimierza Wielkiego. Czy był jedynym królem w dziejach Polski, który nie umiał czytać?


Bibliografia

  1. Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 1895.
  2. Sikora F., Paweł (właściwie Paszko) zwany Złodziej, z Pilchowic i Biskupic, „Polski Słownik Biograficzny”, t. 25.
  3. Śliwiński Józef, Mariaże Kazimierza Wielkiego. Studium z zakresu obyczajowości i etyki dworu królewskiego w Polsce XIV wieku, Olsztyn 1987.
Autor
Kamil Janicki
3 komentarze
  • Artykuł bardzo ciekawy, szkoda że miejscami napisany kompletnie „nie po polskiemu”… Polecam zatrudnienie dobrego redaktora tekstów.

  • Myślę że mogło tam chodzić o gród Miedzygórz a nie Międzyrzecz ponieważ stoją tam ruiny zamku który podobno pamięta jeszcze króla Kazimierza i był własnością króla. Ale to są tylko moje domysły że to akurat o ten gród chodzi . 😉

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.