Przedstawienie dla rekrutów zorganizowane przez 1. pułk szwoleżerów w latach 30. XX wieku. Tematyka to rzecz jasna walki z wojny polsko-bolszewickiej

Szarża pod Arcelinem. Zapomniana odsiecz, która uratowała Warszawę w sierpniu 1920 roku

Strona główna » Międzywojnie » Szarża pod Arcelinem. Zapomniana odsiecz, która uratowała Warszawę w sierpniu 1920 roku

Sierpień 1920 roku, trwa bitwa warszawska. Sowiecka piechota naciera na Płońsk. W przypadku utraty mazowieckiego miasteczka, zagrożone zostaną tyły 5. Armii gen. Sikorskiego. To z kolei grozi rozbiciem polskiego frontu i zwycięstwem wojsk Tuchaczewskiego w walce o stolicę Rzeczypospolitej. Niespodziewanie na placu boju pod Płońskiem pojawia się 1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego…

Oddziały 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego w ramach polskiego Frontu Północnego obsadzały pozycje na linii rzeki Wkry, na odcinku od granicy niemieckiej do Pułtuska. Ich zadaniem była osłona północnego skrzydła polskiej obrony przed prącymi na Warszawę wojskami sowieckiego Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego.

Położenie strategiczne formacji Sikorskiego było trudne – operujący przeciwko nim bolszewicy mieli blisko trzykrotną przewagę!


Reklama


Jednym ze związków taktycznych 5. Armii była dywizja kawalerii dowodzona przez płka Gustawa Orlicza-Dreszera. W jej strukturze znajdowały się dwie brygady: VIII. Brygada Kawalerii gen. Karnickiego i IX. Brygada Kawalerii pod dowództwem mjra Jana Głogowskiego. W skład tej drugiej wchodziły m.in. dwa pułki jazdy: 1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego oraz 201. Ochotniczy Pułk Szwoleżerów.

Weterani i nowicjusze

1. Pułk Szwoleżerów był już wówczas jednostką dobrze znaną i zasłużoną na froncie, zarówno podczas walk z Ukraińcami jak i bolszewikami. Jego żołnierze odznaczali się wysokim morale oraz niebagatelnym doświadczeniem bojowym. W tych gorących sierpniowych dniach pułk liczył 450 żołnierzy podzielonych na cztery szwadrony jazdy oraz szwadron techniczny i szwadron karabinów maszynowych (w tym zdobyczna, rosyjska trzycalowa armatka). Dowództwo nad pułkiem sprawował bardzo energiczny i bojowy mjr Jerzy Grobicki.

1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego w drodze na front w toku wojny polsko-bolszewickiej.

201. Ochotniczy Pułk Szwoleżerów był jednostką świeżą, bo sformowaną w początkach lipca 1920 roku. W jego szeregach służyli ochotnicy, głównie z okolic Warszawy i Płocka: ziemianie, inteligencja, mieszczanie i robotnicy.

Mimo braków w wyszkoleniu ochotnicy cechowali się gorącym patriotyzmem i ogromnym zapałem do walki. Struktura organizacyjna pułku była podobna, jak w opisywanej wcześniej jednostce. 201. Ochotniczym Pułkiem Szwoleżerów dowodził niezmiernie waleczny mjr Stefan Hanka-Kulesza.


Reklama


Pierwszy szturm Płońska

16 sierpnia 1920 roku Michaił Tuchaczewski rozkazał IV. Armii Sowieckiej Aleksandra Szuwajewa, przygotowującej się wówczas do forsowania Wisły między Płockiem a Toruniem, aby skierowała się na Sochocin i Zakroczym. Miała tym samym uderzyć na 5. Armię Sikorskiego, toczącą krwawe zmagania z nieprzyjacielem o Nasielsk.

Rozkaz nie dotarł do sztabu Szuwajewa, bowiem ten stracił swoją radiostację po niespodziewanym zagonie polskiej VIII. Brygady Jazdy na zajęty przez bolszewików Ciechanów. Mimo to na Płońsk, na podstawie wcześniej już wydanego rozkazu Szuwajewa, maszerowały dwie sowieckie dywizje piechoty. Ponadto Tuchaczewski wzmocnił swoje siły w tym rejonie, nakazując natarcie na Płońsk XV. Armii Sowieckiej wspartej jeszcze przez jedną dywizję z III. Armii.

Przeczytaj też: Co robił Stanisław Maczek zanim powstała wolna Polska? Początki kariery wybitnego generała

Sytuacja stanowiła ogromne zagrożenie dla 5. Armii gen. Sikorskiego, która posiadała zbyt szczupłe siły dla ochrony swoich tyłowych pozycji. Na samo miasteczko i jego garnizon nie bardzo można było liczyć. Płońsk pozbawiony był terenowych walorów obronnych. Jego zabudowa była w większości drewniana. Brakowało tam masywnych, murowanych budynków, o które można byłoby oprzeć się w trakcie walki.

Załoga składała się ze zdziesiątkowanego w poprzednich bojach 4. Pomorskiego Pułku Piechoty i batalionu marynarzy. Łącznie było to około 400 żołnierzy, niedostatecznie wyszkolonych i uzbrojonych w angielskie karabinki, do których brakowało amunicji. Przy tak ogromnej dysproporcji sił utrzymanie Płońska graniczyło z cudem.

Major Jerzy Grobicki na fotografii z połowy lat 20. XX wieku.

Pierwsze uderzenie bolszewików na Płońsk nastąpiło 16 sierpnia 1920 roku około godziny 19. Od północy i północnego-zachodu, z rejonu miejscowości Ćwiklin i Kluczewo, na miasteczko natarł sowiecki pułk piechoty z 18. Dywizji Strzeleckiej w sile około 700 ludzi. Położenie obrońców stało się krytyczne. Silnie naciskani przez sowiecką piechotę, zaczęli wycofywać się ze swoich stanowisk. Na rogatkach miasta słychać już było gromkie „urra” pewnych zwycięstwa czerwonoarmistów.

Niespodziewana odsiecz

W czasie gdybolszewicywchodzili pomiędzy pierwsze zabudowania Płońska, do miasteczka przybył kłusem z Nowego Miasta 1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, zaalarmowany przez sztab dywizji. Tu, w niewielkiej uliczce przy płońskim rynku, w aucie oczekiwał na podkomendnych płk Gustaw Orlicz-Dreszer.


Reklama


Major Grobicki tak relacjonował dalszy przebieg wypadków:

1 i 4 szwadron zostały błyskawicznie spieszone i utorowały sobie drogę ku przodowi, a pociągając za sobą piechotę, runęły jak piorun na zaskoczonych bolszewików. Szwadrony 2 i techniczny pozostały w mieście, jako konny odwód.

Gwałtowne przeciwnatarcie przy współudziale silnego ognia k.m. dwóch samochodów pancernych, oraz armatki pułkowej, odrzuciły bolszewików aż za Ćwiklin. Wzięto pewną ilość jeńców i 5 k.m. (…). Straty wynosiły 6 zabitych i rannych.

Stefan Hanka-Kulesza prawie dwadzieścia lat później. Podczas defilady w 1939 roku.

Mimo pierwszego niepowodzenia nieprzyjaciel nie zrezygnował ze zdobycia Płońska. Zadanie to otrzymała licząca cztery pułki piechoty 12. Brygada Strzelecka ze składu 18. Dywizji Strzeleckiej.

Od następnego dnia rano polscy szwoleżerowie prowadzili patrole rozpoznawcze. Podczas jednego z nich poległ dowódca 4 szwadronu por. Zbigniew Strojnowski. W tym samym czasie 1. Pułk Szwoleżerów otrzymał od mjra Głogowskiego rozkaz wyprowadzenia na północny zachód, w kierunku na Baboszewo, uderzenia wraz z 201. Ochotniczym Pułkiem Szwoleżerów. Kawalerzyści mjra Hanki-Kuleszy mieli działać frontalnie, przez Arcelin wzdłuż drogi Płońsk-Baboszewo, natomiast jeźdźcy mjra Grobickiego na ich prawym skrzydle, obejściem przez miejscowość Jarocin.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Nadzór nad całą akcją sprawował płk Orlicz-Dreszer. Wraz z majorem Głogowskim obserwował on rozwijające się polskie natarcie z pobliskiego wzgórza.

Polska kawaleria w tarapatach

Natarcie rozpoczął o godz. 9.00 17 sierpnia 201. Ochotniczy Pułk Szwoleżerów. Niestety mjr Hanka-Kulesza miał do dyspozycji tylko dwa szwadrony – 1 oraz 2. 3 wykonywał w tym czasie zadania rozpoznawcze, natomiast 4, jako ubezpieczenie zajmował stanowiska w okolicy folwarku Szeromin.


Reklama


Ochotnicy nie zaszli daleko i mimo, że nawet nie nawiązali kontaktu z wrogiem zalegli około 3-4 kilometrów od miasta. W tym czasie od strony Baboszewa na Płońsk maszerowała już nieprzyjacielska piechota. 1. Pułk Szwoleżerów ruszył dopiero około godziny 13.00. Szwadrony 1, 2, 4 oraz szwadron techniczny ominęły skrzydło 201. Pułku i mimo silnego ognia nieprzyjacielskiego zdobyły wieś Jarocin i folwark Dłużniewo. Dalszy ruch oddziału został jednak wstrzymany.

Około 14.00 do akcji włączył się ponownie 201. Ochotniczy Pułk Szwoleżerów. Jego żołnierze spożywali właśnie obiad w Ćwiklinie, gdy obserwator zameldował majorowi Hance-Kuleszy obecność licznych kolumn bolszewickiej piechoty sunącej z Arcelina w kierunku na Płońsk. Dowódca, widząc że jego jednostka nie została jeszcze wykrytam zadecydował odczekać i podpuścić czerwonoarmistów bliżej, a następnie odrzucić ich niespodziewanym kontratakiem.

Przedstawienie dla rekrutów zorganizowane przez 1. pułk szwoleżerów w latach 30. XX wieku. Tematyka to rzecz jasna walki z wojny polsko-bolszewickiej.

Spieszeni szwoleżerowie, kryjąc się, zajęli pozycje w przydrożnym rowie ciągnącym się wzdłuż Ćwiklina. Pod wpływem gwałtownego ognia Polaków, natarcie sowieckiej piechoty chwilowo załamało się; czerwoni byli zaskoczeni.

Niestety mjr Hanka-Kulesza miał zbyt małe siły, aby skutecznie kontratakować. Ponadto część jego żołnierzy znalazła się pod ogniem własnej artylerii. Sowieci, widząc słabość Polaków, zaczęli ich oskrzydlać i spychać z zajmowanych pozycji. Szwoleżerowie-ochotnicy znaleźli się w nielichych opałach. Major Stefan Hanka-Kulesza został ranny, zaczęło brakować amunicji.


Reklama


Decydująca szarża     

Szwoleżerowie mjra Grobickiego nie byli wcale w lepszej sytuacji. Pułk, naciskany bezustannie przez sowiecką piechotę wspartą silnym ogniem artyleryjskim, walczył praktycznie w okrążeniu. Położenie komplikował brak łączności z dowództwem. Wiedząc o tym, płk Gustaw Orlicz-Dreszer pchnął do mjra Grobickiego gońca z rozkazem wycofania jednostki do Płońska. Grobicki jednak zignorował polecenie przełożonego.

Miał własny plan na bitwę. Rozkazał swoim kawalerzystom oderwać się od wroga i przygotować do szarży.

Pułk uderzył na bolszewików falami. Jako pierwszy na stanowiska nieprzyjacielskiej piechoty, na wzgórzu na północ od Ćwiklina, ruszył 2 szwadron. Tuż za nim, w drugiej fali, galopował 4 szwadron z dowództwem pułku, szwadronem karabinów maszynowych i rannymi. W trzeciej fali podążał 3 szwadron, za nim zaś szwadron techniczny, ubezpieczający tyły całego ugrupowania.

Jeżeli podoba Ci się ten artykuł, to może zainteresować Cię książka jego autora pod tytułem "Czerwona zaraza". Kliknij i kup na empik.com
Jeżeli podoba ci się ten artykuł, to może zainteresować cię także książka jego autora pod tytułem „Czerwona zaraza”. Do kupienia na Empik.com

Razem do akcji poszło ledwie 300 jeźdźców. Polakom sprzyjała jednak pewna okoliczność. Wielodniowy upał sprawił, że spod końskich kopyt w powietrze wzbijała się potężna kurzawica, skutecznie maskująca szczupłość sił. Major Jerzy Grobicki wspominał:

Wszystkie fale ruszyły prawie równocześnie, z początku kłusem, potem galopem, oprócz szwadronu technicznego, który ruszył dopiero po przekroczeniu przez pierwszy szwadron linii Jarocin-Szymaki. Przestrzeń do przebycia wynosiła około 2-ch kilometrów. (…)

Szwadrony przejechawszy na wzgórzu pierwszą linię bolszewików skierowaną na północ, znalazłszy się na tyłach nacierającej na wschód masy piechoty, szły już z „Hurra” do szturmu, tratując ją i rąbiąc, znalazłszy się na linii 201 p. szwol. szarża została przeprowadzona aż do drogi Płońsk – Arcelin


Reklama


Po bitwie

Sytuacja w przeciągu tych kilkunastu minut odmieniła się diametralnie. Sowieci rzucili się w popłochu do ucieczki. Padło około 200 bolszewików. W ręce polskich kawalerzystów dostało się 800 jeńców, 21 karabinów maszynowych i 2 armaty.

Straty własne 1. Pułku Szwoleżerów wyniosły 40 ludzi – rannych i zabitych. Następnego dnia gen. Władysław Sikorski udekorował 5 kawalerzystów, w tym mjra Grobickiego, krzyżami Virtuti Militari. Jednym z odznaczonych był również młodziutki ppor. Kazimierz Mastalerz, przyszły uczestnik tragicznej szarży pod Krojantami z września 1939 roku.

Kazimierz Mastalerz na fotografii portretowej.

Samobójcza niemal szarża 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego ocaliła Płońsk od zajęcia przez Armię Czerwoną. Tym samym uchronione zostały tyły 5. Armii gen Sikorskiego, walczącej w tym czasie z powodzeniem z bolszewikami pod Nasielskiem. Warto pamiętać, że to na odcinku obsadzonym przez wojska Sikorskiego toczyły się najcięższe boje bitwy warszawskiej, podczas których udało się zahamować marsz wojsk Tuchaczewskiego.

Gdyby 5. Armia wówczas uległa, uderzenie znad Wieprza nie miałoby aż tak dużego znaczenia i niewykluczone, że historia walk nad Wisłą zakończyłaby się zgoła odmiennym rezultatem.

Nie tylko czerwoni walczyli z pogardą dla wszelkiej przyzwoitości. Przeczytaj też o białym terrorze: Zbrodniach zwolenników caratu w czasie rosyjskiej wojny domowej.


Reklama


Bibliografia:

  1. Norman Davies, Orzeł Biały, Czerwona Gwiazda, Znak, Kraków 2006.
  2. Emil Gruszecki, 3 Pułk Szwoleżerów, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1929.
  3. Jan Karcz, Wacław Kryński, 1 Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1931.
  4. Łukasz Nadolski, Zapomniana szarża – Arcelin 17 VIII 1920 roku, Militaria XX wieku 4(25) 2008.
  5. Janusz Osica, Andrzej Sowa, Bitwa warszawska 1920. Rok niezwykły, rok zwyczajny, Zysk i S-ka, Poznań 2011.
  6. Paweł Piotrowski, Walki armii gen. Władysława Sikorskiego na linii Wkry, pod Płońskiem i Nasielskiem w 1920 roku, Wydawnictwo Comandor, Warszawa 2011.
  7. Władysław Sikorski, Nad Wisłą i Wkrą. Studium z polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1928.
  8. Lech Wyszczelski, Wojna polsko-rosyjska 1919-1920, Bellona, Warszawa 2016.
Autor
Dariusz Kaliński
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.