Wojna zimowa 1939-1940. Dlaczego sowieckie mocarstwo nie zdołało pokonać małej i biednej Finlandii?

Strona główna » II wojna światowa » Wojna zimowa 1939-1940. Dlaczego sowieckie mocarstwo nie zdołało pokonać małej i biednej Finlandii?

Rozprawa z małą i niezamożną Finlandią miała stanowić ekspresowy, spektakularny pokaz sowieckiej siły. Po szytej grubymi nićmi prowokacji 30 listopada 1939 sowieckie samoloty zbombardowały Helsinki, a oddziały lądowe przekroczyły granicę. Dlaczego tak zwana wojna zimowa okazała się dla Związku Sowieckiego kompromitującą katastrofą?

Kreml początkowo rzucił przeciwko Helsinkom 27 dywizji piechoty i 10 brygad pancernych, liczących 600 000 żołnierzy oraz około 1200 czołgów. W powietrzu operowało 800 samolotów.


Reklama


Bezpośrednie dowództwo nad tymi siłami sprawował dowódca Leningradzkiego Okręgu Wojskowego komandarm 2 rangi Kiriłł Miericekow, nad którym czuwał zaufany człowiek Stalina Andriej Żdanow jako członek Rady Wojennej. Ponadto Sowieci dysponowali praktycznie niewyczerpanymi rezerwami ludzi, sprzętu i zaopatrzenia.

Fińskie wojsko w przededniu inwazji

Niespełna czteromilionowa Finlandia mogła im przeciwstawić 8 dywizji piechoty, brygadę kawalerii i 6 brygad granicznych, liczących raptem 130 000 ludzi (2/3 z nich rekrutowało się z jednostek obrony terytorialnej), wyposażonych w 60 czołgów, z nieliczną artylerią i bronią przeciwpancerną.

Sowieckie czołgu biorące udział w napaści na Finlandję. Zdjęcie z 2 grudnia 1939 roku (domena publiczna).

Fińskie lotnictwo miało 145 samolotów. Marynarka wojenna posiadała około 70 w większości niewielkich i starych jednostek o ograniczonych możliwościach bojowych. Ponadto można było wykorzystać dodatkowe 100 000 przeszkolonych żołnierzy rezerwy oraz dalsze 100 000 ludzi z paramilitarnej, obywatelskiej formacji samoobrony – Suojeluskunty.

Istotnym wsparciem dla fińskiej armii, zwłaszcza w zakresie medycznym i logistycznym, była także nieuzbrojona, pomocnicza służba kobiet – Lotta Svärd – licząca kilkadziesiąt tysięcy ochotniczek. 


Reklama


Przytłaczająca przewaga Sowietów

Tak ogromna dysproporcja sił na korzyść agresora wskazywała, że wojna będzie trwała krótko i zakończy się jego niewątpliwym zwycięstwem.

Na Kremlu spodziewano się minimalnego oporu przeciwnika i szacowano optymistycznie, że kampania potrwa najwyżej „od dziesięciu do dwunastu dni”, tym bardziej że i warunki pogodowe były bardzo dobre jak na tę porę roku. Temperatura powietrza na Przesmyku Karelskim w pierwszych trzech tygodniach grudnia wahała się od +2 do -7˚C, a pokrywa śnieżna była tak cienka, że nie stanowiła żadnej przeszkody dla wojsk zmechanizowanych.

Sowieccy żołnierze w okopach. Fotografia z okresu wojny zimowej 1939-1940.
Sowieccy żołnierze w okopach. Fotografia z okresu wojny zimowej 1939-1940.

7. Armia, licząca 12 dywizji strzeleckich, korpus pancerny i 3 samodzielne brygady pancerne była podstawową siłą wojsk sowieckich. Za zadanie miała przełamać główną fińską pozycję obronną na Przesmyku Karelskim i pomaszerować na Helsinki. W drugim zadaniu zamierzano wesprzeć ją częścią oddziałów sąsiedniej 8. Armia, która uprzednio musiała obejść od północy jezioro Ładoga oraz zdobyć miasto Viipuri (obecnie Wyborg).

Uderzenie 9. Armii, wychodzące od strony sowieckiej Karelii, przecinało Finlandię na pół, a jej pięć dywizji strzeleckich otrzymało rozkaz dotarcia do Zatoki Botnickiej i opanowania tamtejszych portów. Podstawowym zadaniem atakującej z okolic Murmańska 14. Armii było zajęcie połączonego z Morzem Barentsa portu Petsamo, przez który mogła przyjść ewentualna zachodnia pomoc wojskowa.


Reklama


Fińska linia Maginota?

6 grudnia, po tym jak wysunięte fińskie oddziały wycofały się w uporządkowany sposób znad granicy, czerwonoarmiści doszli do Linii Mannerheima (o której pisałem już w innym artykule). Wbrew lansowanej przez lata komunistycznej propagandzie nie był to potężny, betonowy kompleks fortyfikacyjny na miarę francuskiej Linii Maginota. Nawet nieukończony polski Sarneński Rejon Umocniony prezentował się dużo bardziej imponująco i nowocześnie.

Na przestrzeni 130 kilometrów, jakie zajmowała Linia Mannerheima znajdowało się około 100 dość prostych, żelbetowych bunkrów, z których połowa była już mocno leciwa. Tylko kilka obiektów było większych i bardziej rozbudowanych.

Najcięższą broń schronów stanowiły zazwyczaj cekaemy Maxim i moździerze. Jedynie na skrzydłach linii znajdowała się cięższa artyleria. Ponadto bunkry znajdowały się w takim oddaleniu, że nie mogły wzajemnie kryć się ogniem.

Całości systemu obronnego Linii Mannerheima dopełniały jeszcze liczne polowe stanowiska ziemno-drewniane a także zasieki z drutu kolczastego, rowy i zapory przeciwczołgowe w postaci wkopanych w ziemię granitowych bloków oraz miny przeciwpancerne ułożone w najbardziej zagrożonych punktach.

Fragment linii Mannerheima na zdjęciu z 1940 roku.
Fragment linii Mannerheima na zdjęciu z 1940 roku.

Dużym utrudnieniem dla agresorów były z pewnością naturalne warunki terenowe Finlandii: wszechobecne lasy, jeziora i bagna. 

Absolutna niekompetencja najeźdźców…

Dzięki znakomitemu dowodzeniu oraz męstwu i wyszkoleniu fińskich żołnierzy sowieckie dywizje przez dwa miesiące bezskutecznie próbowały przełamać Linię Mannerheima.


Reklama


Czerwonoarmiści sprawili się fatalnie: szeregowi żołnierze byli marnie wyćwiczeni i nieodpowiednio wyposażeni, niektórzy nie potrafili nawet obsługiwać broni, którą dysponowali.

Równie kiepsko wypadli oficerowie. Po niedawno przeprowadzonej fali wielkich czystek w wojsku, obsadzeni na stanowiskach według partyjnych zasług, albo pośpiesznie awansowani czerwoni dowódcy byli skrajnie niekompetentni.

Fińscy narciarze na pozycjach obronnych
Fińscy narciarze na pozycjach bojowych. Styczeń 1940.

Nie potrafili dowodzić podległymi sobie oddziałami ani koordynować współpracy między poszczególnymi rodzajami broni: piechotą, czołgami, artylerią i lotnictwem. Problemem było dla nich nawet utrzymanie porządku w kolumnach marszowych.

Ulubioną, i chyba jedyną im znaną, taktyką walki z tego okresu były masowe, falowe ataki piechoty, które załamywały się w ogniu broni maszynowej obrońców. Nawet nacierając ze wsparciem czołgów, sowiecka piechota zalegała pod pierwszym ostrzałem, nie dając się już poderwać a Finowie niszczyli poruszające się bez osłony wozy pancerne jeden po drugim.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Jeśli już czerwonoarmiści zdobywali jakieś pozycje i się tam umacniali, to wraz z nadejściem zmroku zazwyczaj je porzucali, obawiając się nocnych ataków przeciwnika.

…przeciw świetnie wyszkolonym i zdeterminowanym obrońcom

W odróżnieniu od nieprzyjaciela żołnierze fińscy byli znakomicie zmotywowani i gotowi do boju.


Reklama


Większość oddziałów składała się z wyśmienitych strzelców dzięki specyfice kraju od dzieciństwa obeznanych z bronią i polowaniami, wykazujących się tężyzną fizyczną, odpowiednio zaadoptowanych do surowego klimatu oraz potrafiących maksymalnie wykorzystać ograniczone zasoby, jakimi dysponowali w walce.

Wielu z nich walczyło w rodzinnych stronach, co przekładało się na perfekcyjną znajomość terenu.

Fińscy cekaemiści na fotografii z okresu wojny zimowej.

Pogrom sowieckich dywizji

Podczas gdy wojska 7. Armii bezskutecznie szturmowały pozycje Linii Mannerheima, a w końcu skrwawione przeszły do obrony, na środkowym odcinku frontu 163. Dywizja Strzelecka podążała w kierunku Zatoki Botnickiej. Jej śladem szła 44. Dywizja Strzelecka.

Rozciągnięte na wiele kilometrów sowieckie kolumny były nieustannie nękane przez członków Suojeluskunty, przemieszczających się szybko i niepostrzeżenie na nartach. 11 grudnia 1939 roku pod Suomussalmi połączone oddziały 163. Dywizji zostały okrążone przez jednostki formującej się właśnie fińskiej 9. Dywizji.


Reklama


W następstwie ataków sowiecka dywizja została rozczłonkowana na kilka odizolowanych „kotłów” – motti – a jej trasy zaopatrzeniowe zablokowano. 22 grudnia idąca jej w sukurs 44. Dywizja Strzelecka została zatrzymana. Wszelkie próby przełamania okrążenia przez czerwonoarmistów nie powiodły się.

30 grudnia 1939 roku 163. Dywizja Strzelecka została przez Finów praktycznie unicestwiona. Nieco ponad tydzień później ten sam los spotkał 44. Dywizję.

Plan sowieckiej ofensywy w wojnie zimowej. Niewiele z niego wyszło.
Plan sowieckiej ofensywy w wojnie zimowej. Niewiele z niego wyszło.

Wojska fińskie pod Suomussalmi zdobyły 43 czołgi, 270 pojazdów mechanicznych, 75 dział polowych i przeciwpancernych oraz 300 karabinów maszynowych i 6000 karabinów piechoty.

Z 48 000 żołnierzy obu dywizji do niewoli trafiło tylko 1300 jeńców. Reszta zginęła w walce lub później z głodu i zimna, bowiem z końcem roku znacznie pogorszyła się pogoda: przyszły ostre mrozy poniżej -25˚C i duże opady śniegu.

Wzajemne oskarżenia i nowa czystka. Sowiecka reakcja na frontowe porażki

Dla Kremla klęski ponoszone przez armię w Finlandii były ciężkim szokiem. Stalin i jego zausznicy wzajemnie zrzucali na siebie odpowiedzialność za niepowodzenia na froncie.

Aby uzdrowić sytuację czerwony dyktator odwołał się do najwłaściwszej, jego zdaniem, metody: brutalnego terroru. Na front został wysłany Lew Mechlis, szef Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej i  bezkompromisowy morderca carskich oficerów z czasów wojny domowej.


Reklama


Doszło do licznych egzekucji wśród kadry dowódczej sowieckich dywizji, co jednak nie polepszyło sytuacji, a sam Mechlis omal nie postradał życia w fińskiej zasadzce.

Z początkiem 1940 roku zwycięstwo Finów zdawało się już być w zasięgu ręki. Czerwony reżim nie zamierzał jednak ustępować. O finale wojny zimowej i jej bilansie napiszę już wkrótce.

Przeczytaj też o tym czy bitwa warszawska 1920 roku naprawdę uchroniła Europę przed komunizmem.

Bibliografia

  1. Ludwik Bazylow, Paweł Wieczorkiewicz, Historia Rosji, Wrocław 2005.   
  2. Władimir Bieszanow, Czerwony Blitzkrieg 1939-1940, Warszawa 2015. 
  3. Antoni Czubiński, Historia powszechna XX wieku, Poznań 2009.
  4. Aleksiej Isajew, 10 mitów II wojny światowej, Warszawa 2018.
  5. Philip Jowett, Brent Snodgrass, Finlandia w wojnie 1939-1945, Warszawa 2010.
  6. Maksym Kołomyjec, Wojna Zimowa 1939-1940, Warszawa 2002.
  7. Edmund Kosiarz, Druga wojna światowa na Bałtyku, Gdańsk 1988.
  8. Kronika II wojny światowej, red. Kazimierz Stembrowicz, Warszawa 2004.  
  9. Piotr Matusak, Edward Pawłowski, Tadeusz Rawski, II wojna światowa, Cz. 1 Niemieckie zwycięstwa, Warszawa 2013.
  10. Simon Sebag Montefiore, Stalin. Dwór czerwonego cara, Warszawa 2017.
  11. Roger Moorhouse, Pakt diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina, Kraków 2015.
  12. William R. Trotter, Mroźne piekło. Radziecko-fińska wojna zimowa 1939-1940, Wrocław 2007.
Autor
Dariusz Kaliński
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.