Zajęcie Wilna przez Litwinów w 1939 roku. Polskość miasta zwalczano „ustawowo i pałką”

28 października 1939 roku do Wilna, przekazanego rządowi w Kownie przez Związek Sowiecki, wkroczyła armia litewska. Serdecznie powitali ją nieliczni miejscowi Litwini oraz ludność dowieziona na tę okazję z Kowna i terenów przygranicznych.

„Wilno, stołeczne miasto Republiki Litewskiej po 20 latach obcego panowania przeszło ponownie do Macierzy” – oznajmiała specjalna, wydana po polsku jednodniówka.

[…] Ulica tonie w kwiatach i sztandarach. Wszędzie słychać litewską mowę. Dzisiaj bowiem jest wielki dzień Litwy i Jej obywateli.


Jest to dzień odzyskania Wilna, toteż trudno opisać radość i szczęście Litwinów. Stoją młodzi i starzy, gwarząc z żołnierzami, z policjantami i czują się znowuż u siebie.

Kolejna okupacja czy wyzwolenie?

Polacy patrzyli na żołnierzy litewskich z mieszanymi uczuciami. Z pewnością dominowała ulga, a nawet radość, że skończyły się sowieckie rządy naznaczone terrorem, aresztowaniami i grabieżami. Zaczynała się jednak kolejna okupacja, dlatego też dominowały rezerwa i niepokój.

Liewska flaga powiewająca nad Wilnem (domena publiczna).
Litewska flaga powiewająca nad Wilnem (domena publiczna).

„Ulica patrzyła na maszerujących w nieufnym milczeniu, rozważając niestałość spraw tego świata” – wspominał wilnianin Bronisław Krzyżanowski.

Bogiem a prawdą, należałaby się temu wojsku – bodaj na początku – pewna nuta serdeczności.

Słowo „wyzwoliciele” byłoby może tu nadmierne, bo wojsko to zapewne nie niosło naszemu miastu wolności. Raczej byli to „wybawcy z ciężkich tarapatów”, przywracający zrozumiały dla nas ustrój społeczny i ekonomiczny.

Przeczytaj też: Zaginiona nekropolia polskich królów. Jej odnalezienie było jedną z największych sensacji XX wieku

Nieoczekiwane gesty i piękne deklaracje

W rzeczywistości jednak niewielu Polaków przyglądało się wejściu wojsk litewskich do Wilna. Nawet ulicznicy „zalegający zwykle ruchliwą ulicę Mickiewicza, w tym dniu, jak się wydawało, zniknęli z miasta”.

Na Rossie stanęły warty honorowe przy grobie wybitnego działacza litewskiego, Jonasa Basanowičiusa, ale też przy mauzoleum „Matka i Serce Syna”.


Uhonorowanie Piłsudskiego było niezwykłym i nieoczekiwanym gestem. A kolejna jednodniówka wydana w języku polskim ukazała się pod znamiennym tytułem Braterstwo.

„Decydujemy się” – deklarowano na jej łamach – „puścić w niepamięć wszystkie doznane męki i wyrządzone nam krzywdy […]. Jesteśmy zdecydowani na najdalej idące, ale zgodne z autorytetem państwowym i naszą godnością narodową ustępstwa, ale za to wymagamy solidarności wszystkich narodowości, wspólnej ich lojalności i zrozumienia litewskich praw i poczynań”.

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Ostatnie lata polskiego Wilna (Wydawnictwo Fronda 2020).

Dodano również, że Litwa jest wspólną ojczyzną, do której wszyscy jej mieszkańcy mają wspólne prawa i „winni cieszyć się z Jej strony jednakową ochroną, miłością i poważaniem”, tym bardziej że państwo to nie ma zwyczaju „prześladować ludzi za ich mowę, wyznanie albo przekonania”.

Pierwsze demonstracje i ekscesy

Niestety, rzeczywistość nie okazała się tak piękna, jak deklarowano, zarówno bowiem Litwini, jak i Polacy nie pogodzili się z nową rzeczywistością. Ci pierwsi mieli pretensje, że spotkali się z niechęcią, a co gorsza z lekceważeniem i kpinami. Natomiast nasi rodacy uważali ich za okupantów.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Już 29 października manifestowało kilkuset młodych Polaków, którzy zostali rozproszeni przez litewską policję.

Zanim nowa administracja zorganizowała, bardzo zresztą dobre zaopatrzenie w żywność, 31 października doszło do wystąpienia przeciw Żydom. Początek dała im bójka przed piekarnią, spowodowana wysokimi cenami w sklepach żydowskich. Dziennikarz Mieczysław Krzepkowski wspominał:

Jacyś osobnicy zaczęli podburzać ludzi stojących w ogonkach po chleb, aby nie płacili 90 gr. za kilo. Nie było chyba tak trudno o posłuch, kiedy jeszcze wczoraj płacono 40 gr., onegdaj 35, a trzy dni wstecz nawet 20 gr. […].


Jakieś szumowiny zaczęły wykorzystywać zamieszanie, kierując je przeciwko Żydom. Bito ich na ul. Mickiewicza, tłuczono szyby w dzielnicy żydowskiej, wdzierano się do mieszkań, pruto poduszki, wyrzucano pierze. Policja i żołnierze ruszyli na tłum. Dano parę salw.

Zabici i ranni

W dniu Wszystkich Świętych i na Zaduszki na cmentarzu na Rossie pojawiły się tłumy Polaków. Stanęła polska cywilna warta przy mauzoleum „Matka i Serce Syna”, śpiewano hymn narodowy. Następnie część uczestników uformowała pochód i ruszyła do centrum miasta. Doszło do ostrego starcia z litewską policją, która użyła broni. Byli zabici i ranni.

Lewskie  wojska wkraczające do Wilna (GNU FDL 1,2).
Lewskie wojska wkraczające do Wilna (GNU FDL 1,2).

Władze nie zgodziły się na uliczną manifestację w dniu 11 listopada, ale Komitet Polski, nieoficjalna reprezentacja Polaków na Wileńszczyźnie, uzyskał zezwolenie na nabożeństwo w kościele św. Jana, zamknięte akademie na Uniwersytecie Stefana Batorego oraz w szkołach. Wiele kwiatów i wieńców złożono na Rossie, a w teatrze na Pohulance grano sztukę Rejtan.

Obchody Święta Niepodległości Polski przebiegły bardzo spokojnie, o co zresztą apelowały dwie polskie gazety. Dlatego dominował nastrój powagi i smutku.

Przeczytaj też: Sowieci nie mieli żadnej litości. Jakich metod użyli, by przepędzić 100 000 polskich mieszkańców Lwowa?

„Należy się spodziewać nietaktów”

Profesor Michał Römer, który wychował się w kulturze polskiej, lecz uważał się za Litwina-państwowca, stwierdził, że po przejęciu miasta przez władze w Kownie „należy się obawiać błędów i nietaktów mogących psuć i szkodzić”.

Zdawał sobie sprawę z nacjonalistycznych nastrojów Litwinów i z tego powodu na łamach tygodnika „Naujoji Romuva” oświadczył, że powrót Wilna w granice Litwy będzie jednym z najpoważniejszych egzaminów rozumu politycznego.


„Potrzeba nie tylko taktu” – apelował – „ale i rycerskości względem tych, w których duszach dokonuje się dramat bolesnego przełomu, spowodowany przez niezwykle tragiczne okoliczności ostatnich dwóch miesięcy”.

Litwini żądali pełnej lojalności ze strony Polaków. Drażnili ich „impetem zdobywczym” i „niecierpliwą agresją”, kategorycznym i natychmiastowym żądaniem „nagięcia się do wszystkich konsekwencji państwowości litewskiej, którą oni jeno stopniowo przetrawić mogą”.

Litewski żołnierz podziwia panoramę Wilna (GNU FDL 1,2).
Litewski żołnierz podziwia panoramę Wilna (GNU FDL 1,2).

Psychologia panów, psychologia lokatorów

Zachowanie Litwinów wywoływało nieprzyjazne reakcje Polaków i tak obie strony nakręcały spiralę wzajemnej niechęci. Polakom trudno było się zdobyć na lojalność wobec państwa, w którym się znaleźli. Litewskie rządy traktowali jako kolejną, tyle że łagodniejszą okupację, uważając ją zresztą za stan przejściowy. Rozumiał to Römer, zauważając, że niełatwo przejść z „psychologii panów na psychologię lokatorów tolerowanych – niełatwo”.

Dla Litwinów zaskoczeniem były nastroje w Wilnie. Sądzili, że miejscowi Polacy będą zdruzgotani po klęsce i potulnie poddadzą się nowej władzy, tymczasem zamiast „wymarzonej, pięknej stolicy, spoglądała na nich nieznajoma, obca, mówiąca obcym językiem, inaczej czująca ulica wileńska”.

Przeczytaj też: Przedwojenne Wilno w liczbach. Mało znane fakty i zaskakujące statystyki

Trzymaj się na kobyle, bo Polacy w tyle

To poczucie obcości było tym silniejsze, że wileńscy Polacy szybko zaczęli szydzić z nowych władz. (…)

„Rysowaliśmy konia” – wspominała Hanna Świda – „na którym siedział jeździec tyłem do grzbietu, a przodem do ogona – w nawiązaniu do godła Litwy, Pogoni – a za nim strzelające ludziki. Całość podpisana: »Marsz, marsz Smetona, trzymaj się na kobyle, bo Polacy w tyle«”.


Po mieście krążył jeszcze dwuwiersz nawiązujący do nazwiska litewskiego przywódcy [Antanasa Smetony]:

Dziś śmietana, jutro kasza
a pojutrze Polska nasza.

Z gumowych pał chętnie robili użytek

Wesołość wzbudzały też barwne mundury litewskich policjantów. Były w kolorze niebieskim, z czerwonymi wypustkami i dwoma rzędami złotych guzików, a na głowie funkcjonariusze nosili czako z czerwonym wierzchem i z kitą.

Polscy mieszkańcy Wilna szybko zaczęli szydzić z Litwinów (domena publiczna).
Polscy mieszkańcy Wilna szybko zaczęli szydzić z Litwinów (domena publiczna).

Uznano, że wyglądają operetkowo i nazywano ich „kałakutasami” (indykami) co „brzmiało bardzo śmiesznie wilnianom”.

„Jedynym nie operetkowym elementem ubioru” – wspominał jeden z ówczesnych młodych mieszkańców miasta – „była potężna pała gumowa, z której policjanci, chłopy na schwał prawie 2 metry wzrostu czynili chętnie użytek”.

Przeczytaj też: Najlepsze i najdziwniejsze polskie plakaty z 1920 roku. Czy ciebie by przekonały?

Zachowanie Polaków posłużyło za pretekst do zaostrzenia kursu i wprowadzenia gwałtowniej lituanizacji Wilna. Rząd z Kowna uznał, że należy podjąć jak najszybsze działania mające na celu likwidację wszelkiej odrębności miasta i jego okolic od reszty Republiki Litewskiej.

Litewskie szyldy i nazwiska

Zmiana polskiego oblicza Wilna dokonywała się „ustawowo i pałką”. Na początek zaczęto przemianowywać nazwy ulic, nakazano też, by język litewski pojawił się na szyldach i we wszystkich miejscach publicznych.


Cudzoziemiec, który przyjechałby w 1940 roku do Wilna, uległby złudzeniu, że w mieście nie ma Polaków. Tym bardziej że na szyldach pojawiły się nazwiska w brzmieniu litewskim. Trudno byłoby się domyślić, że Ona Paplauskiene to Anna Popławska, natomiast Balys Paplauskas oznacza Bolesława Popławskiego, a Pranas Grinevičius – Franciszka Hryniewicza.

„Odtąd dwustutysięczne miasto” – relacjonował Józef Mackiewicz – „w którym język litewski znało nie więcej jak dwa procent, musiało się już tylko domyślać, co zawierają do sprzedaży sklepy, nie mogąc się połapać, gdzie jest szewc, a gdzie krawiec, że »kirpykla« to fryzjer, a »kepykla« to piekarnia, a »skalbykla« to pralnia”.

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Ostatnie lata polskiego Wilna (Wydawnictwo Fronda 2020).

Młodzi nacjonaliści litewscy zrywali nawet tabliczki z polskimi nazwiskami z drzwi prywatnych mieszkań. Nikt też nie przejmował się faktem, że Polacy chcący pracować w instytucjach publicznych musieli błyskawicznie opanować język nowych panów miasta. Wilno miało stanowić stolicę, a nie kolonię Litwy.

Optymiści uczą się angielskiego, pesymiści – niemieckiego…

Pracownikom umysłowym dano pół roku na opanowanie litewskiego w mowie, a rok w piśmie. Konieczność nauki nie ominęła też dorożkarzy, którzy z reguły znali po kilkanaście słów w obcych językach, ale litewski do nich nie należał.

Przeczytaj też: Przygotowania do wojny. Jak zwyczajni Polacy robili zapasy i zabezpieczali się w lecie 1939 roku?

W tej sytuacji dużą popularnością cieszyły się wszelkiego rodzaju kursy językowe, uczęszczano na nie pod przymusem, ale także z poczucia realizmu. I w tej kwestii niczego nie zmieniał krążący po mieście dowcip, że optymiści uczą się angielskiego, pesymiści – niemieckiego, a idioci – litewskiego.

Pochodzący z terenu Republiki Litewskiej urzędnicy i policjanci, którzy znali w dużym stopniu język polski, nagle zaczęli cierpieć na amnezję. Na słowa skierowane do nich po polsku zaczęli odpowiadać: ne suprantu, czyli „nie rozumiem”.


Natomiast dla młodych nacjonalistów „ulubionym sportem” było zaczepianie przechodniów i zagadywanie do nich po litewsku. Ci, którzy nie odpowiadali w tym języku, byli bici gumowymi pałkami.

Obcokrajowcy we własnym mieście

Ustawa o obywatelstwie litewskim nadawała je tylko tym, którzy 6 sierpnia 1920 roku i 27 października 1939 roku mieszkali na terenach podległych teraz rządowi z Kowna. Były też inne, liczne wymogi, ograniczające otrzymanie litewskiego dowodu osobistego.

Za sprawą decyzji litewskich władz większość mieszkańców Wilna stała się uchodźcami we własnym mieście (domena publiczna).
Za sprawą decyzji litewskich władz większość mieszkańców Wilna stała się uchodźcami we własnym mieście (domena publiczna).

Przepisy skonstruowano w taki sposób, by wykluczyć możliwość uzyskania obywatelstwa przez osoby, które przyjechały do Wilna w latach 1920–1939. Uważano ich za „okupantów” i „polonizatorów”, a terminy te rozciągnięto także na ich potomstwo urodzone już w Wilnie.

Zrównywało to Polaków zamieszkałych w mieście z uchodźcami. Doszło do zupełnego absurdu, gdyż w Wilnie „znalazło się raptem 150 000 »obcokrajowców« na 200 000 mieszkańców”.

Przeczytaj też: W 1939 roku ta polska metropolia miała niemal 700 000 mieszkańców. Ale wciąż nie miała… bieżącej wody

„Najrdzenniejsi wilnianie nie dostają obywatelstwa” – komentował na gorąco Römer – „co kompromituje tylko Litwę, gdyż okazuje się, że ludności »państwowo-litewskiej« w Wilnie właściwie nie ma, jest jej tylko mała kolonia, co nie usprawiedliwia wcielenia Wilna do Litwy”.

„Wewnętrznie każdy zostawał Polakiem”

Część Polaków, która miała prawo do przyjęcia obywatelstwa Litwy, przyjmowała litewskie dowody tożsamości zmuszona do tego przyczynami ekonomicznych. Bez takiego dokumentu trudno było o pracę.

Ci Polscy, którym przysługiwało litewskie obywatelstwo przyjmowali je. W głębi serca pozostawali jednak Polakami (L. Wysocki/domena publiczna).
Ci Polscy, którym przysługiwało litewskie obywatelstwo przyjmowali je. W głębi serca pozostawali jednak Polakami (L. Wysocki/domena publiczna).

Wychodzono z założenia, że głodny musi coś jeść i jeżeli zajdzie potrzeba, podpisze dokument, „że jest małpą”, chociaż „wewnętrznie każdy zostawał Polakiem”.

Poza tym istniało przecież ryzyko, że osoby nieposiadające obywatelstwa mogły zostać w każdej chwili wysiedlone jako „niepożądani cudzoziemcy”, a decyzja należała z reguły do naczelnika komisariatu policji. Niewiele osób miało ochotę znaleźć się wraz z rodziną gdzieś na „zapadłej wiosce na Żmudzi”, gdzie o pracę było znacznie trudniej niż w Wilnie.

Przeczytaj również o podstępie, którego Litwini nam nigdy nie wybaczyli. Jesteśmy z niego bardzo dumni


Źródło

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka Ostatnie lata polskiego Wilna, wydanej nakładem Wydawnictwa Fronda (2019). Książkę możesz kupić na empik.com

Polecamy

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Autor
Tomasz Stańczyk
3 komentarze
  • Litwini byli pod zaborem rosyjskim tak długo jak my. Kiedy w końcu odzyskali niepodległość w luty 1918 nie nacieszyli się Wilnem zbyt długo… To my przecież je odebraliśmy, wbrew ich woli. Nie dziwota, że naród zły jak ciągle któryś sąsiad zabiera mu ziemię.

  • Przypomnę tylko, że Polska odebrała Litwinom Wilno, w którym mieszkało raptem kilka procent Litwinów. Było to od wieków polskie miasto, pomimo że było historyczną stolicą Litwy.

    • z wilnem jak z gdańskiem
      wilno litewkie historycznie – polskie przez wieki zasiedlenia
      gdańsk polski historycznie – niemiecki przez zasiedlenie

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.