Zamach na Józefa Piłsudskiego w 1919 roku. Sprawca wreszcie przyznał się do winy

Strona główna » Międzywojnie » Zamach na Józefa Piłsudskiego w 1919 roku. Sprawca wreszcie przyznał się do winy

„Tej nocy nieznani złoczyńcy dokonali napadu na Belweder” – alarmowała prasa. – „Lecz napad ten został szczęśliwie odparty przez naszych bohaterskich podchorążych”. Doniesienie z początku 1919 roku podsycało atmosferę strachu. Dywersanci? Bolszewicy? Endecy? Po stu latach wreszcie wiadomo, kto uderzył na siedzibę głowy państwa – Józefa Piłsudskiego.

Zamachy na życie Piłsudskiego stale były tematem publicznej debaty. Wiedziano, że Eligiusz Niewiadomski pierwotnie chciał zabić nie prezydenta Narutowicza, ale Komendanta. W 1926 roku rzekoma próba zamachu stała się pretekstem do przewrotu majowego.


Reklama


Niedoszłymi atakami na życie Józefa Piłsudskiego grano politycznie. Pomagały zjednywać Komendantowi stronników, tworzyć wrażenie iż trwa nagonka na twórcę polskiej niepodległości i uzasadniać zamordyzm środowisk związanych z wojskiem. Nie znaczy to jednak, że wszystko było fikcją.

Widmo ataku na Marszałka wielu ludziom istotnie spędzało sen z powiek. Żona Piłsudskiego, Aleksandra, dosadnie pisała o swoim ogromnym, nieustannym strachu o męża. Nastroju nie mogły jej poprawić doniesienia o tym, co nastąpiło w styczniu 1919 roku. Zaraz pod Belwederem ktoś oddał strzał z karabinu. I to w czasie, gdy w rezydencji przebywała głowa państwa.

Incydent pozostawał niewyjaśniony przez niemal stulecie. Ale dzięki Wydawnictwu Literackiemu wreszcie możemy poznać prawdę.

Otoczenie Belwederu na fotografii z lat 30. XX wieku (domena publiczna).

Jan Gawroński: „Sprawcą byłem ja”

Kilka lat temu krakowska oficyna wydała monumentalne pamiętniki Jana Gawrońskiego. Przedwojennego polskiego dyplomaty, pracującego między innymi na placówkach w Niemczech, Szwajcarii, Holandii czy Turcji.

Nim Gawroński (urodzony w roku 1892) podjął służbę w dyplomacji, był żołnierzem, uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej. Jako uczeń warszawskiej podchorążówki przez jakiś czas pełnił też wartę pod Belwederem – siedzibą naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego.


Reklama


Wspomnienia, spisane przed laty, ale dopiero teraz ogłoszone drukiem, zawierają też odniesienie do napaści z 1919 roku. Czy raczej… przyznanie do winy. Gawroński stwierdził otwarcie: „Sprawcą następnego zamachu na Belweder – nie mniej groźnego! – byłem ja”. I wyłożył czytelnikom wszystkie szczegóły:

Stałem na warcie w mroźną księżycową noc na dole za Belwederem w Łazienkowskim Parku, tupiąc nogami z zimna. Nudy straszne! Wtem widzę, że wolnym galopkiem zbliża się zajączek. (…)

Moje wspomnienia 1892-1919” Jana Gawrońskiego ukazały się nakładem Wydawnictwa Literackiego w 2016 roku.

Gdy mnie zobaczył, przysiadł i mrugając filuternie, zaczął mi się przyglądać. A ja przecież miałem na ramieniu nabity karabin… niewypróbowany… całkiem nie wiedziałem, jak strzela… Może góruje?… Może dołuje?… Jakżeż będę mógł trafić w serce wroga, jeżeli nie wiem, jak tym starym niemieckim mauzerem celować? A cel właśnie przede mną jest… Prosi się!

Przez moment dyscyplina brała górę. Zając wciąż jednak przyglądał się Gawrońskiemu, tego zaś coraz bardziej i bardziej świerzbiły palce. Wreszcie nie wytrzymał. „Tego już za wiele!” – stwierdził.


Reklama


Żeby taki szarak miał sobie kpić ze mnie, podchorążego? A gdzie żołnierski honor? Zresztą karabin wypróbować – to też obowiązek! Opieram się więc o drzewo, celuję jak się patrzy i naciskam cyngiel…

Huk rozległ się daleko po starym parku… A zając siedzi dalej i robi do mnie perskie oko, poruszając siarczyście wąsami i kłapiąc jednym uchem z protekcyjną pobłażliwością.

Przeczytaj też: Józef Piłsudski na Syberii. Niewygodne fakty o „zsyłce” przyszłego Marszałka

Pogoń za dywersantem. „Dla pewności strzeliłem!”

Młody żołnierz już rozważał podjęcie „dalszych wojennych kroków”. Nim jednak znowu podniósł karabin, zbiegli się zaalarmowani hałasem koledzy. Nikomu nie było do śmiechu. Zaraz z cienia wyłonił się oficer dyżurny… „Kto strzelał?” – zapytał szorstko. Gawroński odparł bez myślenia: „Ja”. Ale przecież nie mógł zdradzić że postawił na nogi batalion, bo zachciało mu się z nudy urządzić polowanie.

„W krzakach przemykał się ku pałacowi jakiś cywil i na moje zawołanie nie chciał stanąć, ale zaczął wiać w krzaki, więc dla pewności strzeliłem” –  stwierdził bez zająknięcia. „Dobrześ zrobił, ale może ranny, pójdziemy śladem” – odparł z uznaniem zwierzchnik.

Czy Piłsudski miał powody, by obawiać się o swoje życie? Tylko jeśli w rzeczywistości był zającem…

Ale ślady były tylko zajęcze, a tych „prawdziwych” to oficerowi w końcu znudziło się szukać. Całe moje szczęście!

Ale nazajutrz w gazetach pojawiła się sensacyjna wiadomość, że „Tej nocy nieznani złoczyńcy dokonali napadu na Belweder, lecz napad ten został szczęśliwie odparty przez naszych bohaterskich podchorążych”.


Reklama


„Pierwszy to raz historyczna prawda o tym napadzie na Belweder zostaje tu podana do publicznej wiadomości” – podkreślił Gawroński na kartach wspomnień. „Chyba mnie już do paki nie posadzą” – dodał. I nie posadzili. Do 1939 roku pracował w dyplomacji, potem zdołał przedrzeć się do Włoch, gdzie pozostał także po wojnie. Napisał kilka książek, zmarł w roku 1983.

Przeczytaj też o tym, jak naprawdę wyglądał pobyt Józefa Piłsudskiego w twierdzy magdeburskiej.

Bibliografia

Autor
Kamil Janicki
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.