Hołd pruski nie był błędem i polityczną porażką stulecia. W 1525 roku oczekiwano, że przyniesie zupełnie inne skutki

10 kwietnia 1525 Albrecht Hohenzollern złożył na krakowskim Rynku hołd lenny królowi Zygmuntowi Staremu. Po długich negocjacjach podpisano układ, który kończył historię państwa krzyżackiego. Na jego miejscu powstały świeckie Prusy Książęce z luteranizmem jako religią państwową. Jakie były warunki porozumienia i czy polski monarcha naprawdę wykazał się krótkowzrocznością?

[Przed podpisaniem traktatu] wśród władców europejskich panowało dość powszechne przekonanie, że tylko kwestią czasu jest przejęcie przez Polskę całości ziem państwa zakonnego.


Reklama


Książę w Prusach

Stojąca u szczytu swojej potęgi monarchia jagiellońska zdecydowała się na inne rozwiązanie. Król Zygmunt I Stary przyjął usługi mediacyjne, które w imieniu Albrechta podjęli książę legnicki Fryderyk (ze śląskich Piastów) oraz brat wielkiego mistrza, margrabia Ansbachu, Jerzy.

Wynikiem negocjacji podjętych w marcu 1525 roku było podpisanie 8 kwietnia w Krakowie traktatu, który uznawał sekularyzację Prus Krzyżackich i przekazywał powstałe w ten sposób Księstwo Pruskie — pierwsze państwo luterańskie — we władanie Albrechtowi jako „księciu w Prusach” (dux in Prussia).

Albrecht Hohenzollern jeszcze jako wielki mistrz krzyżacki (Hans Krell/domena publiczna).
Albrecht Hohenzollern jeszcze jako wielki mistrz krzyżacki (Hans Krell/domena publiczna).

Jako władca Księstwa Pruskiego (Prus Książęcych) był on lennikiem króla Polski, któremu zgodnie z traktatem krakowskim przysługiwał tytuł „pana i dziedzica wszystkich Prus” (dominus et haeres totius Prussiae).

Określenie „wszystkie Prusy” nawiązywało do nazewnictwa odnoszącego się do całości ziem państwa krzyżackiego, które po 1466 roku zostały częściowo wcielone do Korony jako tzw. Prusy Królewskie. Od 1525 roku formalnie zaczęła się również historia Prus Książęcych (czyli Księstwa Pruskiego oddanego we władanie księciu Albrechtowi).


Reklama


Na mocy traktatu krakowskiego władza Albrechta jako „księcia w Prusach” stawała się dziedziczna. W razie braku męskiego potomka tron książęcy mieli dziedziczyć jego trzej bracia z linii frankońskiej dynastii Hohenzollernów, margrabiowie Kazimierz, Jerzy i Jan, oraz ich synowie.

Hołd księcia Albrechta Hohenzollerna

Symbolicznym dopełnieniem układu polsko-pruskiego, ale i wykonaniem traktatowego postanowienia, iż „winien pan margrabia Albrecht złożyć przysięgę Jego Królewskiej Mości i Królestwu Polskiemu, jako swemu przyrodzonemu i dziedzicznemu Panu, oraz okazywać się na przyszłość posłusznym Jego Królewskiej Mości we wszystkim, jak z prawa należy księciu wasalnemu względem swego dziedzicznego pana”, była ceremonia uroczystego hołdu księcia Albrechta przed królem Polski Zygmuntem I na rynku w Krakowie 10 kwietnia 1525 roku.

Artykuł stanowi fragment książki Grzegorza Kucharczyka pt. Prusy. Pięć wieków (Bellona 2020).

Po złożeniu na klęczkach przysięgi wierności królowi i jego potomkom na tronie polskim Albrecht, na znak zależności lennej, otrzymał od polskiego władcy chorągiew z herbem nowego Księstwa Pruskiego. Na białym polu widniał czarny orzeł, który jako symbol podległości lennej koronę miał na szyi, a nie na głowie, a pod nią inicjał „S” na oznaczenie łacińskiego brzmienia imienia polskiego króla (aż do 1640 roku litera ta będzie odnosić się do innych imion — Stephanus [Stefana Batorego] i Sigismundus [Zygmunta III Wazy], pojawi się również litera V w odniesieniu do imienia Vladislaus [króla Władysława IV]).

Zafrasowany Stańczyk ze słynnego obrazu Jana Matejki Hołd pruski był symbolem złych przeczuć, które towarzyszyły zawarciu układu Zygmunta Starego z Albrechtem. Czas (okres zaborów), w którym powstało to płótno, dodatkowo sprzyjał przypominaniu o nieostrożności popełnionej przez Jagiellona. Głosy przestrogi odzywały się już w momencie zawierania traktatu krakowskiego.

Hołd pruski na obrazie Marcello Bacciarellego (domena publiczna).
Hołd pruski na obrazie Marcello Bacciarellego (domena publiczna).

„Utracił wszelką powagę i dobre mniemanie u wszystkich”

Wybitny humanista i biskup warmiński Jan Dantyszek pisał na początku 1525 roku do króla Zygmunta:

Nie powinno się pominąć żadnej sposobności, ażeby wejść w posiadanie tego kraju [Prus krzyżackich — G.K.], skąd tyle nieszczęść od dawnych czasów spadało na Polskę, gdyż okazywanie łaskawości i miłosierdzia, zwłaszcza wrogom, często przynosiło niepowetowane szkody”

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Trzeba przyznać, słowa godne wielkiego męża stanu. Inni obserwatorzy wskazywali na fatalną rolę, jaką odegrali w całej sprawie najbliżsi doradcy Zygmunta I — kanclerz Krzysztof Szydłowiecki i biskup Piotr Tomicki. Żadnych wątpliwości w tej sprawie nie miał przebywający w Polsce legat papieski Antonio Puglioni, który przyznawał, że:

król jest dobrym człowiekiem, lecz w wielu sprawach pozwala kierować sobą, a część rady królewskiej, w której rękach spoczywają podobne sprawy, jest dość przekupna .


Reklama


Kanclerz cesarza Karola V Mercurino Gattinara stwierdził, że godząc się na sekularyzację państwa krzyżackiego i status Albrechta jako luterańskiego władcy świeckiego, król Polski „utracił wszelką powagę i dobre mniemanie u wszystkich”.

Heretyk i banita

Na marginesie można dodać, że jeszcze w XX wieku prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński krytycznie wypowiadał się o postawie króla Polski w 1525 roku, określając je „mimowolnym patronowaniem zdradzie Kościoła przez Krzyżaków”, co „kosztowało Polskę bardzo wiele”.

Tak hołd pruski wyobrażał się Jan Matejko (domena publiczna).
Tak hołd pruski wyobrażał się Jan Matejko (domena publiczna).

Cała zaś późniejsza historia relacji polsko-pruskich (niemieckich) była „dla nas ostrzeżeniem, iż za cenę niewierności Bogu nie można ubezpieczać ani Narodu, ani państwa” (Gniezno, 27 kwietnia 1975 roku).

Krytyczne opinie papieskich i cesarskich dyplomatów o traktacie krakowskim niespecjalnie dziwią. Przyjęcie przez Albrechta luteranizmu i sekularyzacja państwa krzyżackiego w Prusach oznaczały, że zarówno papież, jak i cesarz przestali być protektorami Zakonu Niemieckiego nad Bałtykiem, bo zakon przestał tam istnieć. Jego ostatni wielki mistrz rezydujący w Królewcu stał się zaś heretykiem i jako taki ściągnął na siebie ekskomunikę (od papieża) i karę banicji z Rzeszy (w 1532 roku).

Nowy książę pruski — w oczach swoich dotychczasowych protektorów heretyk i banita — od 1525 roku miał nowego i jedynego prorektora w osobie króla Polski i jego następców. Od wschodu, zachodu i południa otoczony był przez jagiellońską monarchię, która przeżywała właśnie swój „złoty wiek”.

Należy zgodzić się z opinią Władysława Konopczyńskiego, który komentując znaczenie traktatu krakowskiego z 1525 roku, stwierdził: „Od dalszej zręcznej polityki oraz od siły cywilizacyjnej obu stron zależało, czy Prusy przylgną na stałe do Polski, czy też, połączone z Brandenburgią, odcinać ją będą od Bałtyku”.

Polska i Litwa w 1526 roku (Mathiasrex/CC BY 3.0).
Polska i Litwa w 1526 roku (Mathiasrex/CC BY 3.0).

To nie wina Zygmunta Starego

Zygmuntowi I Staremu nie można zarzucić krótkowzroczności — kategorycznie odrzucił sugestie ks. Albrechta, by rozszerzyć listę przyszłych dziedziców Księstwa Pruskiego o brandenburskich Hohenzollernów. Król Polski przewidywał zagrożenie, jakie dla Korony mogło wyniknąć w skupieniu w jednym ręku władzy w Berlinie i Królewcu.

Brandenburskim Hohenzollernom nie pomogło nawet dynastyczne skoligacenie z polskim domem panującym. Historię zmarnowanych okazji i krótkowzrocznych decyzji rozpoczyna dopiero panowanie ostatniego Jagiellona, króla Zygmunta Augusta.

Przeczytaj również o tym co Stanisław August Poniatowski robił po abdykacji? Ostatnie lata skompromitowanego króla


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Grzegorza Kucharczyka pt. Prusy. Pięć wieków. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Bellona.

Syntetyczne opracowanie dziejów państwa Hohenzollernów

Tytuł oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Grzegorz Kucharczyk
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.