Zdjęcie obozowe Janiny Nowak

Janina Nowak. Pierwsza kobieta, która uciekła z Auschwitz

Strona główna » II wojna światowa » Janina Nowak. Pierwsza kobieta, która uciekła z Auschwitz

Przez wszystkie lata funkcjonowania Auschwitz-Birkenau tylko 50 kobiet podjęło próbę ucieczki z piekła. Pierwszą więźniarką, która się na to ośmieliła była Janina Nowak, numer obozowy 7615.

Janina Nowak pochodziła z Będowa pod Łodzią, była dwudziestoczterolatką. Do Auschwitz trafiła 12 czerwca 1942 roku, niespełna trzy miesiące po tym, jak Niemcy zaczęli na masową skalę zsyłać do obozu nie tylko mężczyzn, ale też kobiety.


Reklama


Na miejscu otrzymała numer 7615 i natychmiast została skierowana do ciężkiej pracy fizycznej.

Była jedną z kilku tysięcy więźniarek przebywających w tym czasie w Auschwitz. O części obozu, którą dla nich wydzielono komendant Rudolf Höss, wprost mówił, że „miała warunki najgorsze pod każdym względem”. Kobiety umierały w tym strasznym miejscu dwa razy szybciej od mężczyzn.

Telegram informujący o ponownym ujęciu Janiny Nowak
Telegram informujący o ponownym ujęciu Janiny Nowak. 12 marca 1943 roku.

„Wiadomość jak gwizd złowrogiego wichru przelatuje przez szeregi”

Janina nie zamierzała czekać na śmierć z głodu i wycieńczenia. W obozie spędziła tylko niespełna dwa tygodnie. Już 24 czerwca podjęła próbę ucieczki – jako pierwsza kobieta w dziejach obozu. I była to próba udana. Danuta Czech, autorka Kalendarza wydarzeń w KL Auschwitz pisała:

Z żeńskiego komanda, pracującego przy grabieniu siana nad Sołą, uciekła polska więźniarka Janina Nowak. (…) Po stwierdzeniu ucieczki komando liczące 200 polskich więźniarek sprowadzono do obozu na apel połączony z karnymi ćwiczeniami.


Reklama


Zniknięcie Janiny odnotowano dopiero podczas liczenia więźniów po skończonej pracy. Inna kobieta z komanda, Marta Witas-Bieleca, tak wspominała reakcję strażników:

Po jednym ciężkim dniu w połowie czerwca – obliczenie w polu – rachunek się nie zgadza – jedna uciekła – wiadomość jak gwizd złowrogiego wichru przed burzą – przelatuje przez szeregi.

Wprawdzie nie było to dla nas nowością, kilka już razy biedne więźniarki chowały się, myśląc o ucieczce, ale niestety samą chęć przypłaciły życiem, a tu postowie szukają – przyjechała już tego rodzaju policja obozowa, przewrócili kopy siana, przy których w owym dniu pracowały – ani śladu. Późno wróciłyśmy do obozu.

Na kanwach historii pierwszej kobiety, która zdołała uciec z obozu Auschwitz powstała powieść pt. Którędy na wolność?

„Delikwentki przyjęły to dość spokojnie”. Odpowiedzialność zbiorowa

„Ponieważ strażnicy nie byli w stanie ukarać samej Nowak, ich gniew spadł na jej towarzyszki” – pisze Séamus Bellamy z projektu Faces of Auschwitz.

Wiadomo, że więźniarki spodziewały się najgorszego. Zdawały sobie sprawę, iż za ucieczki mężczyzn innych więźniów katowano na śmierć, stosowano zasady odpowiedzialności zbiorowej. „Na męskim obozie za ucieczkę dziesiątkowano. Co z nami będzie? To pytanie niepokoiło 200 osób” – stwierdziła Witas-Bieleca.

Kobiety w żaden sposób nie pomogły w pościgu, nie zdradziły żadnych szczegółów, które mogłyby umożliwić ujęcie uciekinierki. Nie wydaje się zresztą, by cokolwiek wiedziały.

W odpowiedzi wszystkie członkinie komanda zmuszono do zgolenia włosów, choć do tej pory w obozie kazano to robić tylko Żydówkom.


Reklama


„Delikwentki przyjęły to dość spokojnie. Lepiej włosy jak głowę” – skwitowała Witas-Bieleca. Najgorsza sankcja dopiero jednak miała nadejść.

Nazajutrz komando przemianowano na kompanię karną. Kobiety zostały skierowane do podobozu Budy, gdzie panowały szczególnie koszmarne warunki, a przemoc ze strony kapo była powszechna. Zmuszano je odtąd do bez porównania cięższej pracy: kopania rowów odwadniających, czyszczenia stawów.

Zdjęcie obozowe Janiny Nowak
Zdjęcie obozowe Janiny Nowak wykonane po tym, jak po raz pierwszy trafiła do Auschwitz-Birkenau. Fotografia ze zbiorów Muzeum Auschwitz-Birkenau. Koloryzacja w ramach projektu Faces of Auschwitz.

Drugi numer obozowy. Dalsze losy Janina Nowak

Sama Janina Nowak zdołała dotrzeć do Łodzi i schronić się przed władzami. W ukryciu przebywała do marca 1943 roku. Wtedy ponownie wpadła w ręce Niemców. 8 maja raz jeszcze przywieziono ją do Auschwitz. Otrzymała nowy numer – 31527.

Jeszcze w tym samym roku przeniesiono ją do obozu KL Ravensbrück. Przetrwała w nim aż do wyzwolenia pod koniec kwietnia 1945 roku.

Przeczytaj też o pierwszym mężczyźnie, który uciekł z Auschwitz. Jego historia nie miała szczęśliwego zakończenia.


Reklama


***

Na kanwach historii pierwszej kobiety, która zdołała uciec z obozu Auschwitz powstała powieść pt. Którędy na wolność? Książka Marty Byczkowskiej-Nowak ukazała się nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka (2021). Dowiedz się więcej na Empik.com.

Bibliografia

  1. Bellamy Séamus, Janina Nowak, „Faces of Auschwitz”, 3 kwietnia 2018.
  2. Czech Danuta, Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz, Wydawnictwo Państwowego Muzeum w Oświęcimiu-Brzezince 1992.
  3. Lachendro Jacek, Wybrane przykłady ucieczek z KL Auschwitz [w:] Cena odwagi. Miedzy ocaleniem życia a ocaleniem człowieczeństwa, redakcja naukowa Alicja Bartuś, Piotr Trojański, Oświęcim 2019.
  4. Materiały edukacyjne Auschwitz-Birkenau: Ucieczki więźniów KL Auschwitz.

Poruszająca wizja losów Janiny Nowak

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.