Lewko. Bankier polskich monarchów, u którego zapożyczała się nawet królowa Jadwiga

Strona główna » Średniowiecze » Lewko. Bankier polskich monarchów, u którego zapożyczała się nawet królowa Jadwiga

Lewko ben Jordan był najbardziej wpływowym żydowskim bankierem w średniowiecznej Polsce. Z jego usług korzystało aż czterech monarchów, łącznie z królową Jadwigą Andegaweńską. Wysoki prestiż i bogactwo Lewka budziły jednak ogromną zawiść. Pomawiano go nawet o to, że dysponował tajemnymi mocami za sprawą zaczarowanego pierścienia. O karierze nadwornego bankiera Kazimierza Wielkiego pisze profesor Stefan Gąsiorowski w książce Nie tylko Kroke. Historia Żydów krakowskich.

Lewko (zm. ok. 1395) pochodził prawdopodobnie z Olkusza. Jego rodzice, Kaszyca i Jordan, posiadali w Krakowie kilka domów.


Reklama


Sam Lewko wzbogacił się na udzielaniu pożyczek finansowych, w tym pod zastaw nieruchomości, mieszczanom, panom feudalnym i książętom mazowieckim. W latach 60. XIV wieku na zlecenie wielkorządcy krakowskiego Bodzęty (Bodzanty; 1320–1388) pobierał opłaty miejskie.

Zarządca żup w Bochni i Wieliczce

W tym okresie został też zapewne nadwornym bankierem Kazimierza Wielkiego i jego zaufanym doradcą, jednym z tzw. Hofjuden, dworskich Żydów. Za poleceniem monarchy w 1368 roku powołano Lewka do specjalnej komisji, która pod przewodnictwem podskarbiego królewskiego Dymitra z Goraja miała opracować ordynację żupną dla Bochni i Wieliczki.

Dymitr z Goraja i młodziutka królowa Jadwiga w wyobrażeniu Jana Matejki (domena publiczna).
Dymitr z Goraja i młodziutka królowa Jadwiga w wyobrażeniu Jana Matejki (domena publiczna).

Ten tzw. Statut Żup Krakowskich został wydany przez króla 22 kwietnia tegoż roku. Na jego mocy żupy w Bochni i Wieliczce zostały przekształcone w przedsiębiorstwa królewskie pod zarządem żupnika, uregulowano także zasady związane z wydobyciem, sprzedażą i opodatkowaniem handlu solą, a górnicy otrzymali opiekę monarchy i szereg zapomóg.

Statut przyznał monopol na handel solą mieszczanom bocheńskim, krakowskim i wielickim. Dochody z eksportu soli zostały przeznaczone na utrzymanie Akademii Krakowskiej (czego jednak w praktyce nie zrealizowano).

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Kwotę dzierżawną żup ustalono na 18 tysięcy grzywien, co stanowiło prawie jedną czwartą rocznych wpływów skarbowych państwa. Prawdopodobnie pierwszym żupnikiem został sam Lewko, za niespłacone długi królewskie otrzymał też w zarząd mennicę królewską w Krakowie i dwa domy w dzielnicy żydowskiej.

Lewko prowadził ponadto rozliczne interesy z bogatymi mieszczanami krakowskimi, a wśród nich Wierzynkami i wójtami krakowskimi: Ratwiczem i Gerhardem. Zawiązywał spółki handlowe z Żydami miejscowymi (Andrzejem, Smerlinem, Josmanem) i wrocławskimi (Dawidem Falkenem i jego synem Izraelem). Handlował nieruchomościami.


Reklama


Interweniował nawet papież

Finansował przedsięwzięcia kolejnych władców Polski: Ludwika Węgierskiego, który był mu winien 33 tysiące grzywien, Jadwigi (10 tysięcy grzywien) i Władysława Jagiełły (co najmniej 580 grzywien).

Jego wysoka pozycja społeczna niejednokrotnie dawała mu możność przeciwstawiania się władzom Krakowa i bezwzględnego egzekwowania długów od mieszczan czy nawet szlachetnie urodzonych, co budziło ich sprzeciw i skutkowało oskarżeniami przed królem, np. w roku 1369.

Artykuł stanowi fragment książki Nie tylko Kroke. Historia Żydów krakowskich, red.  	Edyta Gawron, Michał Galas (Wydawnictwo Literackie 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Nie tylko Kroke. Historia Żydów krakowskich, red. Edyta Gawron, Michał Galas (Wydawnictwo Literackie 2022).

Jeden z rycerzy, a mianowicie Klemens z Kurowa koło Bochni (ojciec Mikołaja, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego), nie mogąc spłacić wysokiego długu zaciągniętego u Lewka, zwrócił się z prośbą o pomoc do samego papieża Bonifacego IX.

Ten zaś w piśmie z 1392 roku polecił oficjałowi biskupa krakowskiego wziąć go w obronę przed Lewkiem i aby zastraszyć bankiera, zakazał chrześcijanom wszelkich z nim stosunków.


Reklama


Tajemniczy pierścień

W średniowiecznym Krakowie wysoki prestiż i bogactwo Lewka budziły zawiść. Pomawiano go o to, że dysponuje tajemnymi mocami za sprawą zaczarowanego pierścienia, który w bliżej nieokreślonych okolicznościach znalazł się w posiadaniu kronikarza i podkanclerzego z czasów Kazimierza Wielkiego, Jana z Czarnkowa (1320–1387).

Ten ostatni po śmierci króla wdał się w spisek polityczny przeciwko węgierskim Andegawenom, którzy według umowy mieli wówczas objąć tron polski, i został oskarżony o kradzież insygniów królewskich oraz pieniędzy ze skarbca, utrzymywanie nierządnicy i czarownicy, Rusinki, oraz codzienne noszenie przy sobie rzeczonego „zaczarowanego pierścienia Żyda Lewka”.

Ławeczka-pomnik Janka z Czarnkowa w jego rodzinnym mieście (Four.mg/CC BY-SA 4.0).
Ławeczka-pomnik Janka z Czarnkowa w jego rodzinnym mieście (Four.mg/CC BY-SA 4.0).

W efekcie tych oskarżeń Jan z Czarnkowa utracił urząd i majątek. Niewykluczone, że wyimaginowany pierścień Lewka miał być przeciwieństwem cudownego pierścienia biskupa krakowskiego, św. Stanisława ze Szczepanowa, który wedle Żywota tegoż świętego autorstwa kanonika krakowskiego i dominikanina Wincentego z Kielczy (ok. 1200–po 1261) nie prowadził do zguby — jak ten „niewiernego bankiera” — lecz leczył:

Aż do dziś wielu chorych, szczególnie cierpiących na gardło i rozmaite opuchlizny, dotkniętych pierścieniem kapłańskim czy tylko napojonych wodą, w której zanurzono pierścień, wraca do upragnionego zdrowia, i to nie tylko wierni chrześcijanie, ale i niewierni Żydzi, dzięki zasługom męczennika Chrystusowego Stanisława.

Nieruchomości w całym mieście

Sam Lewko miał się zaś dobrze. Posiadał w Krakowie liczne domy i parcele, większość przy ul. Żydowskiej, ale również przy ulicy św. Mikołaja, Wiślnej, a okazjonalnie, z racji przejętych zastawów, także przy ul. Dominikanów i Sławkowskiej. Wydaje się, że główną jego siedzibą był tzw. dwór znajdujący się przy furtce żydowskiej na końcu ul. Żydowskiej.

W 1435 roku kupił go od spadkobierców Lewka podkomorzy krakowski i wojewoda sandomierski Piotr Szafraniec (zm. 1437), a następnie w 1445 roku przeszedł on w ręce wojewody krakowskiego Jana z Tęczyna (zm. 1470). Oznacza to, że dwór ten musiał być bardzo okazałą i reprezentacyjną posiadłością.

Lewko dzierżył ponadto w dzielnicy żydowskiej browar, który w 1399 roku od jego spadkobierców odkupiło miasto za czterdzieści trzy i pół grzywny. Miał też własną pieczęć, którą posługiwał się prawdopodobnie jedynie do poświadczenia wydanych przez siebie dokumentów w kontaktach z władzami chrześcijańskimi.

Potomkowie Lewka

Wiadomo np., że użył jej 3 sierpnia 1381 roku, dokumentując zadłużenie, jakie miała wobec niego krakowska rada miejska. Jego żona Swenka (Swonka) urodziła mu co najmniej czterech synów (Abrahama, Izraela, Jordana i Kanaana) oraz córkę Gołdę. Przejęli oni po jego śmierci rozległy majątek i wierzytelności, ale choć prowadzili różne interesy, nie osiągnęli tylu co ojciec zaszczytów.

Mateusz Kwiecień, jako Lewka w serialu Korona królów.
Mateusz Kwiecień wcielający się w rolę Lewka w serialu Korona królów.

W źródłach znani są również wnukowie Lewka; jeden z nich, o imieniu Jordan, pełnił w 1465 roku funkcję starszego gminy żydowskiej w Krakowie. Dziedzictwo słynnego na całą Polskę bankiera królewskiego zostało docenione poprzez nazwanie jednej z ulic Kazimierza Lewkową; ma kształt półowalny, wychodzi z ul. Szerokiej i po kilkudziesięciu metrach do niej powraca, już oczywiście w innym miejscu.

Warto podkreślić, że upamiętniony w ten sposób Lewko jest jedyną z tych postaci narodowości żydowskiej, które faktycznie w średniowiecznym Krakowie żyły.

Przeczytaj również o Polsce Kazimierza Wielkiego w liczbach. Zaskakujące dane i statystyki

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Nie tylko Kroke. Historia Żydów krakowskich, red. Edyta Gawron, Michał Galas. Ukazała się ona w 2022 roku nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Tysiąc lat historii krakowskich Żydów

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Stefan Gąsiorowski

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.