Największe miasta nowożytnej Polski. Liczba ludności u szczytu potęgi Rzeczypospolitej Obojga Narodów

W 1596 roku, w następstwie pożaru Wawelu, Zygmunt III Waza zdecydował się przenieść swój dwór do Warszawy. Było to wówczas miasto ważne w skali regionu. Ale w całej Polsce raczej zamykało, niż otwierało stawkę największych ośrodków.

Na początek Rzeczypospolitej Obojga Narodów (przełom XVI i XVII wieku) przypadł okres największego rozkwitu polskich miast.


Reklama


Szlachta nie zdążyła jeszcze stłamsić mieszczaństwa i przejąć pełnej kontroli nad państwem, a długi okres względnego dobrobytu stymulował rozwój ośrodków handlowych.

W przeciągu stulecia o 60% zwiększyła się liczba polskich miast, w których zamieszkiwało powyżej dziesięciu tysięcy osób. W 1500 roku było ich pięć, w 1600 – już osiem.

Na początku XVII wieku osiem miast w Rzeczpospolitej miało ponad 10 000 mieszkańców (Poznaniak/CC BY-SA 3.0).
Na początku XVII wieku osiem miast w Rzeczpospolitej miało ponad 10 000 mieszkańców (Poznaniak/CC BY-SA 3.0).

Z kolei liczba ośrodków przynajmniej pięciotysięcznych – a więc spełniających restrykcyjną, zachodnią definicję pełnoprawnych miast – podwoiła się. Na przełomie XV i XVI stulecia było ich osiem, na przełomie XVI i XVII wieku już szesnaście. Które były największe?

1. Gdańsk (ok. 53 000 mieszkańców)

Lider pozostawał niezmienny i zachowywał olbrzymią przewagę nad resztą miast Polsce.

Gdańsk, słusznie nazywany stolicą gospodarczą nie tylko Korony, ale całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w ciągu stulecia zyskał kilkanaście tysięcy mieszkańców. Było to też pierwsze miasto w dziejach naszego kraju, którego ludność przekroczyła symboliczną granicę 50 000.

2. Kraków (34 000 – 37 000 mieszkańców)

Kraków na przestrzeni XVI stulecia rósł nawet szybciej od Gdańska. Właściwe miasto liczyło w roku 1600 od 17 000 do 19 000 mieszkańców, a więc o 70-90% więcej niż w roku 1500.


Reklama


Cała stołeczna aglomeracja – z przylegającymi do Krakowa Kazimierzem i Kleparzem – rozwijała się równie prężnie. W 1500 roku żyło w niej do 20 000 osób, a w 1600 – nawet 37 000.

To było już jednak apogeum potęgi dotychczasowej siedziby polskich królów. Przenosiny Zygmunta III Wazy pociągnęły za sobą wyjazd jego otoczenia i dostawców dworu. Stopniowo Kraków opuszczali też możnowładcy i kupcy. Miasto powoli, acz konsekwentnie wyludniało się.

Panoramama Krakowa z początku XVII wieku (domena publiczna).
Panoramama Krakowa z początku XVII wieku (domena publiczna).

3. Lwów (ok. 20 000 mieszkańców)

Bezkonkurencyjny ośrodek Rusi Czerwonej utrzymał swą pozycję, a nawet awansował w stawce miast po tym, jak Zygmunt II August przyłączył do Korony ziemie ukrainne. W 1500 roku był szósty w Polsce według ludności. W 1600 – już trzeci lub czwarty.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

4. Poznań (ok. 20 000 mieszkańców)

Ludność Poznania, niemal podwoiła się w przeciągu stulecia. W mieście nad Wartą w 1500 roku żyło do 12 500 osób. W 1600 – już 20 000.

5. Toruń (ok. 17 500 mieszkańców)

Drugi najważniejszy ośrodek gospodarczy i handlowy na północy kraju, a zarazem istotne centrum reformacji w Polsce. Przez 100 lat jego ludność wzrosła o około 75%.


Reklama


6. Elbląg (ok. 15 000 mieszkańców)

Port numer 2 w Polsce, choć z ogromną stratą do lidera. O ile z Gdańska rocznie wypływało około 2000 statków, to z Elbląga 200, a tylko w najlepszych latach powyżej 300.

Różnica w ludności nie była aż tak wielka, bo trzyipółkrotna.

Widok Warszawy z przełomu XVI i XVIII wieku (domena publiczna).
Widok Warszawy z przełomu XVI i XVIII wieku (domena publiczna).

7. Warszawa (ok. 12 000 mieszkańców)

W 1600 roku Warszawa największą eksplozję ludnościową miała przed sobą. Zresztą – minie jeszcze cała dekada, nim zostanie ukończona przebudowa miejscowego zamku, a Zygmunt III Waza rzeczywiście się w nim rozgości.

8. Lublin (ok. 10 000 mieszkańców)

Niezmiennie kluczowy węzeł na trakcie z Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony. W 1600 roku dwa razy ludniejszy niż w 1500.

9. Braniewo (ok. 6000 mieszkańców)

Stolica Warmii. Wciąż ważna w regionie, ale w skali kraju raczej tkwiąca w stagnacji. W stosunku do roku 1500 jej ludność wzrosła tylko o 20%.

10. Gniezno, Nowy Sącz, a może Wieliczka? (ok. 5000 mieszkańców)

W Polsce w pierwszych dekadach panowania Zygmunta III Wazy było jeszcze sześć miast, których populację szacuje się na 5000. Brakuje jednak danych na tyle szczegółowych i wiarygodnych, by ustalić ich kolejność na liście.

Przemyśl z początku XVII wieku na grafice Abrahama Hogenberga (domena publiczna).
Przemyśl z początku XVII wieku na grafice Abrahama Hogenberga (domena publiczna).

Były to ośrodki o historii sięgającej zamierzchłego średniowiecza, jak Gniezno, Nowy Sącz i Przemyśl. Za miasta pięciotysięczne uznaje się też Wieliczkę i Olkusz – kluczowe centra górnicze położone pod Krakowem i przynoszące niesamowicie wielką część dochodów króla i państwa.

Wreszcie w stawce znalazł się i ośrodek zupełnie świeży – prywatny Zamość, założony przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Prawa miejskie uzyskał on dopiero w 1580 roku.

Przeczytaj również o ludności Rzeczypospolitej Obojga Narodów na tle Europy. Jaki procent mieszkańców kontynentu żył nad Wisłą?


Reklama


Bibliografia

  1. Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986.
  2. Historia Polski w liczbach. Gospodarka, Warszawa 2006.
  3. Kuklo Cezary, Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009.

Ilustracja tytułowa: Poznań na początku XVII wieku (domena publiczna).

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.