Gustaw Waza wzywa szwedzkich chłopów do buntu przeciwko Duńczykom

Początki dynastii Wazów i jej związków z Polską. Tak powstał najpotężniejszy ród Skandynawii

Strona główna » Nowożytność » Początki dynastii Wazów i jej związków z Polską. Tak powstał najpotężniejszy ród Skandynawii

Początki dynastii określanej mianem Wazów sięgają późnego średniowiecza i wiążą się z burzliwymi wydarzeniami w Królestwie Szwecji. W zadziwiającym tempie ród stał się jednym z najpotężniejszych w Europie, a jego ambicje zaczęły sięgać daleko poza Skandynawię.

W 1496 roku w miejscowości Rydbo w parafii Östra na północny wschód od Sztokholmu przyszedł na świat Gustaw Eriksson, syn Erika Johanssona oraz Cecylii Månsdotter.


Reklama


Zarówno ojciec, jak i matka chłopca wywodzili się ze starej szlachty południowego Upplandu. Erik, którego przodkowie zasiadali w radzie królewskiej, pieczętował się herbem zwanym Vase, zaś Cecylia przynależała do jednego z najbardziej szanowanych rodów Szwecji: Eka (Ekaätten).

Pierwszy z „królów narodowych”

Gustaw Eriksson dorastał w schyłkowych latach funkcjonowania unii kalmarskiej, łączącej Szwecję, Danię i Norwegię pod jednym berłem dynastii Oldenburgów.

Król Szwecji Gustaw I Waza na obrazie z XVIII wieku.

Na początku drugiego dziesięciolecia XVI wieku doszło do walk o władzę, w toku których szwedzki regent Sten Sture usiłował uniezależnić kraj. Poniósł klęskę, a korona przeszła w ręce syna nieżyjącego króla Danii Jana Krystiana II.

Nowy monarcha, pomny buntu szwedzkich rodów, postanowił przykładnie je ukarać. W 1520 roku rozkazał ściąć między innymi członków rodziny Gustawa. On sam musiał ratować się ucieczką, ale już rok później wszczął powstanie ludowe przeciwko Duńczykom.


Reklama


Zryw zakończył się pełnym sukcesem. 6 czerwca 1523 roku Gustaw zasiadł na szwedzkim tronie. Pogrzebał unię skandynawską, dał początek nowej dynastii i otworzył w szwedzkiej historii okres „królów narodowych”.

Upragnione mariaże

Gustaw I był władcą energicznym, skłonnym do zdecydowanych posunięć. Wprowadził w kraju luteranizm jako religię państwową. Spowinowacił się też z domami europejskimi szczycącymi się długimi metrykami.

Poznajcie wydarzenia, które zmieniły dzieje Polski w książce Chwile przełomu, przygotowanej przez zespół WielkiejHISTORII.pl.
Poprosiliśmy naszych najlepszych publicystów i ekspertów o opisanie kluczowych wydarzeń, które na zawsze zmieniły dzieje Polski. Rezultat ich pracy znajdziecie w nowej książce pt. Chwile przełomu.

Swoje córki wydał za mąż za książąt Rzeszy, reprezentujących Meklemburgów, Wittelsbachów oraz saską dynastię Anhalt. Mariaże potwierdzały, że szwedzka rodzina królewska została szybko zaakceptowana w elitarnym gronie panujących, choć nie mogła się na razie szczycić związkami o najwyższej możliwej randze (z Habsburgami, Jagiellonami czy Walezjuszami).

Gustaw starał się i o takie pakty dynastyczne, choć bez sukcesów. W latach 1526–1528 prosił o rękę Jadwigi (ur. 1513), córki polskiego króla Zygmunta Starego i Barbary Zápolyi. Związek ten nie doszedł jednak do skutku.

Początek związków Wazów z Polską

Polityka szwedzka była determinowana położeniem państwa nad Morzem Bałtyckim i rozwiniętą linią brzegową ciągnącą się od Sundu aż do Zatoki Fińskiej. Naturalnym kierunkiem ekspansji Szwecji były Inflanty, zajmujące obszar zbliżony do obecnej Łotwy i Estonii, gdzie do połowy XVI wieku funkcjonowało państwo zakonne kawalerów mieczowych.

Zagrożenie moskiewskie oraz wciąż tlące się zakusy duńskie wymuszały na Szwecji poszukiwanie sojusznika. Silny partner potrzebny był państwu, ale też konkretnym dynastom walczącym o wpływy. Gustaw z dwóch małżeństw doczekał się łącznie sześciu synów, z których czterech dożyło dorosłości. Najstarszy w 1560 roku objął tron po ojcu jako Eryk XIV. Jego brat przyrodni Jan został z kolei księciem Finlandii.


Reklama


Właśnie Jan Waza w 1562 roku – jako mężczyzna niespełna dwudziestopięcioletni – podjął negocjacje matrymonialne z Zygmuntem Augustem.

Fiński książę zaproponował, aby jedną z sióstr króla Polski, trzydziestopięcioletnią Katarzynę Jagiellonkę, wydać za niego samego, zaś starszą od niej Annę – za jego brata Magnusa. Plany te natrafiły na opór.

Jednym z powodów była różnica wieku: spora w pierwszym proponowanym związku, ale wprost niepokojąco duża w drugim. Anna Jagiellonka zbliżała się do czterdziestego roku życia, Magnus był od niej niemal dwa razy młodszy. Podstawowym problemem był jednak sprzeciw Eryka XIV.

Gustaw Waza wzywa szwedzkich chłopów do buntu przeciwko Duńczykom
Gustaw Waza wzywa szwedzkich chłopów do buntu przeciwko Duńczykom. Obraz XIX-wieczny.

Braterski gniew

Jan zignorował nieprzychylną reakcję starszego brata i w tym samym roku spotkał się z Zygmuntem Augustem w Kownie. Zgodził się udzielić królowi Polski pożyczki w znaczącej kwocie 120 tysięcy talarów, ukończył negocjacje małżeńskie i jeszcze na Litwie poślubił Katarzynę. Drugi wcześniej proponowany związek nie doszedł do skutku.

Samowola Jana ściągnęła na niego gniew suwerena. Już po niespełna roku siły Eryka XIV uderzyły na Turku, gdzie znajdowała się siedziba jego młodszego brata przyrodniego. Fińska para książęca została pojmana i kolejne kilka lat spędziła na zamku Gripsholm.


Reklama


Za radykalnym posunięciem Eryka XIV stały nie tylko emocje i chęć obrony autorytetu, ale też konkretne przesłanki polityczne.

Strategiczny konkurent

Zygmunt August właśnie podporządkował sobie ziemie zakonu kawalerów mieczowych, przesuwając ciężar polityki zagranicznej Rzeczypospolitej w kierunku Inflant. Obszar ten miał kluczowe znaczenie ze względów gospodarczych (Ryga była drugim największym portem nad Bałtykiem) i strategicznych.

Katarzyna Jagiellonka z synem Zygmuntem w więzieniu. Obraz Józefa Simmlera.
Katarzyna Jagiellonka z synem Zygmuntem w więzieniu. Obraz Józefa Simmlera.

W opinii dworu sztokholmskiego podporządkowanie Inflant przez Jagiellonów stało w sprzeczności z interesami Szwecji. Rozwój wypadków popchnął Eryka XIV do sojuszu z Moskwą.

W 1563 roku – tym samym, w którym uwięziono Jana Wazę i Katarzynę Jagiellonkę – wybuchła tak zwana pierwsza wojna północna. Polska sprzymierzyła się w niej z Danią. Szwedzi, współpracujący z Moskalami, zdołali opanować Estonię. Moskwa – Dorpat.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Szansa na zbliżenie

Eryk XIV niedługo jednak cieszył się ze swojej zdobyczy. Rządy króla cechował narastający terror. Władca, cierpiący na poważne zaburzenia umysłowe, zlecił serię mordów politycznych na pojmanych arystokratach. Na jedną z ofiar osobiście rzucił się ze sztyletem. Planował też uśmiercić swojego bratanka – jedynego syna Jana i Katarzyny Jagiellonki, dwuletniego Zygmunta.

Możnowładcy wypowiedzieli mu posłuszeństwo i doprowadzili do uwięzienia oraz detronizacji króla. Korona w 1569 roku przeszła w ręce księcia Finlandii, odtąd tytułowanego Janem III. Sam Eryk zmarł w niewoli, otruty arszenikiem.


Reklama


W 1570 roku podpisano polsko-szwedzki pokój w Szczecinie na zasadzie uti possidetis – z zachowaniem faktycznego stanu posiadania. Pojawiła się wówczas szansa na zbliżenie między spowinowaconymi dworami, pod warunkiem uznania władzy Jana III nad Estonią. Zygmunt August był gotów przystać na takie rozwiązanie. Umarł jednak, zanim doszło do pertraktacji.

Przeczytaj też o przyczynach potopu szwedzkiego. Jak doszło do jednej z najbardziej niszczycielskich wojen w dziejach Polski?

****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Chwile przełomu (Bellona 2021)To wspólna praca autorstwa publicystów portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca kluczowe punkty zwrotne w dziejach Polski.

Nasi najlepsi publicyści o wydarzeniach, które zmieniły dzieje Polski

Wybrana bibliografia

  1. Anusik Z., Unia polsko-szwedzka w końcu XVI wieku, [w:] Rzeczpospolita w XVI–XVIII wieku. Państwo czy wspólnota?, red. B. Dybaś, Toruń 2007.
  2. Larsson L.O., Gustaw Waza, tłum. W. Łygaś, Warszawa 2009.
  3. Szpaczyński P.P., Anna I Jagiellonka kontra Jan Zamoyski. Kilka uwag w sprawie dążeń królowej do zapewnienia ciągłości dynastii Jagiellonów, „Klio” 2014, t. XIII, nr 1.
  4. Wisner H., Zygmunt III Waza, Wrocław 2006.
  5. Wolke L.E., Jan III Waza. Władca renesansowy, tłum. W. Łygaś, Gdańsk 2011.

Autor
Maciej A. Pieńkowski
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.