Powierzchnia średniowiecznej Polski (XI-XV wiek). Obszar państwa od Bolesława Chrobrego do Władysława Jagiełły

Który ze średniowiecznych władców zapewnił Polsce największe terytorium? Jak istotne znaczenie miały podboje Kazimierza Wielkiego? I jakie wyzwanie terytorialne stanęło przed Władysławem Jagiełłą?

Powierzchnię Polski, zwłaszcza w odniesieniu do najwcześniejszych wieków, znamy tylko w przybliżeniu.


Reklama


Nie istniały wówczas ścisłe i stabilne granice. Na niektórych odcinkach rubież była wyznaczona rzeką czy ukształtowaniem terenu. Gdzie indziej – tylko domniemanym zasięgiem wpływów najdalszego grodu obsadzonego przez piastowską załogę.

O precyzję trudno tym bardziej, że wiadomości źródłowe, które dotrwały do naszych czasów, są ogromnie fragmentaryczne. Rzadko pozwalają określić dokładny zasięg zdobyczy czy strat terytorialnych. Zdarza się nawet, że sam fakt uzyskania tej czy innej korzyści stanowi temat kontrowersji.

Za czasów Chrobrego Polska miała około 250 000 kilometrów kwadratowych (domena publiczna)

Mocarstwo Bolesława Chrobrego (XI wiek)

Przyjmuje się, że w czasach pierwszych Piastów (XI-XII wiek) Polska wraz z okresowo i niepewnie kontrolowanym Pomorzem miała około 250 000 kilometrów kwadratowych. Taki obszar podaje się też dla roku tysięcznego.

U szczytu potęgi Bolesława Chrobrego – gdy usiłował on podporządkować sobie całe Czechy, a następnie utrzymał kontrolę przynajmniej nad Morawami i być może częścią Słowaczyzny – kraj był nawet większy. Choć istotne terytorialnie zdobycze okazały się bardzo nietrwałe.


Reklama


Rekordowego zasięgu, uzyskanego w pierwszych dekadach po chrzcie dynastii i po symbolicznym wejściu Polski do łacińskiej Europy, nie udało się też przywrócić aż do schyłku epoki średniowiecznej.

Okrojona polska dzielnicowa (XIII wiek)

Na przełomie XIII i XIV wieku, u kresu rozbicia dzielnicowego, wszystkie polskie księstwa miały łącznie już tylko 200 000 kilometrów kwadratowych.

U schyłku XIII wieku polskie ziemie miały już tylko 200 000 kilometrów kwadratowych (Ulamm/CC BY-SA 3.0).
U schyłku XIII wieku polskie ziemie miały łącznie już tylko 200 000 kilometrów kwadratowych (Ulamm/CC BY-SA 3.0).

Spadek wynikał z ostatecznego wypadnięcia z polskiej strefy wpływów Pomorza Zachodniego, z zaboru Ziemi Lubuskiej przez Brandenburczyków oraz z powstania państwa krzyżackiego, które zagarnęło Ziemię Chełmińską.

Kadłubowe państwo Władysława Łokietka (do 1333)

Nawet ten, skromniejszy niż przed wiekami, obszar nie wszedł w granice odrodzonego Królestwa Polskiego. Państwo Władysława Łokietka było tworem kadłubowym, nie obejmującym ani połowy ziem, które należały do jego praprzodków.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Po przyłączeniu Kujaw i Ziemi Wieluńskiej kraj miał zaledwie 106 000 kilometrów kwadratowych. U schyłku panowania Łokietka nawet mniej, bo w 1331 roku Krzyżacy wkroczyli na Kujawy.

Zdobycze Kazimierza Wielkiego (do 1370)

Do nowej ekspansji doszło dopiero za panowania Kazimierza Wielkiego, ale na innym niż dotąd kierunku. Po zawarciu pokoju z Krzyżakami król skupił swoją uwagę na bogatym wschodzie, gdzie powstająca próżnia polityczna pozwoliła mu zawalczyć o nowe tereny.

„Powtórne zajęcie Rusi” na obrazie Jana Matejki (domena publiczna)

Na skutek podboju Rusi Czerwonej w roku 1370 Polska miała już 170 000 kilometrów kwadratowych, a wraz z ziemiami lennymi – 240 000.

Wielkie bezkrólewie i Władysława Jagiełło. Zapomniany bój o granice

Apogeum rozwoju terytorialnego znów nie potrwało długo. Podręczniki często pomijają fakt, że po śmierci Kazimierza Wielkiego Andegawenowie wyjęli Ruś Czerwoną spod polskiego zarządu. I choć skutki tej decyzji – w obliczu trwającej ponad dekadę personalnej unii polsko-węgierskiej – nie były dotkliwe, to faktyczna powierzchnia kraju radykalnie się skurczyła.


Reklama


Regres pogłębił się jeszcze po śmierci Ludwika Andegaweńskiego (1382), gdy nie tylko status Rusi pozostawał niepewny, ale też kilka pogranicznych prowincji znalazło się w rękach Władysława Opolczyka, uważającego się za niezależnego władcę. Na dobrą sprawę Polska wróciła do „kadłubowego” obszaru z początku panowania Władysława Łokietka.

Kazimierzowskie granice udało się odtworzyć dopiero po zawarciu nowej unii – tym razem z Litwą (1386). Status Rusi Czerwonej pozostawał jednak niepewny jeszcze przez całe dekady, a ziemie kontrolowane przez Władysława Opolczyka udało się odzyskać dopiero za sprawą kilku wojen i kosztownych układów z patronującymi mu Krzyżakami.

Polska i Litwa w latach 1386-1434 (Poznaniak/CC BY-SA 3.0).
Polska i Litwa w latach 1386-1434 (Poznaniak/CC BY-SA 3.0).

O ile mniejsza/większa jest dzisiejsza Polska?

Dzisiejsza Polska na niespełna 313 000 kilometrów kwadratowych. Jest więc większa, niż państwo Piastów w dowolnym momencie. O ile konkretnie? Poniżej szacunkowe procenty.

– o około 25% większa od Polski Bolesława Chrobrego (1000)

– o 187% większa od Polski Władysława Łokietka (1330)


Reklama


– o 30% większa od Polski Kazimierza Wielkiego (1370)

– o 33% większa od Polski Władysława Jagiełły (1433)

Przeczytaj również o największych grodach w Polsce pierwszych Piastów. Ilu miały mieszkańców za Bolesława Krzywoustego?

Bibliografia

  1. Dąbrowski Jan, Ostatnie lata Ludwika Wielkiego 1370-1382, Universitas 2009.
  2. Gieysztor Irena, La Pologne [w:] Histoire de populations de l’Europe, t. 1, red. J.-P. Bardet i in., Paris 1997.
  3. Kurtyka Janusz, Odrodzone Królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Societas Vistulana, 2001.
  4. Natanson-Leski Jan, Rozwój terytorialny Polski od czasów najdawniejszych do okresu przebudowy państwa w latach 1569-1572, PWN 1964.
  5. Rutkowski Henryk, Terytorium [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, red. A. Mączak, Wiedza Powszechna 1981.
  6. Sperka Jerzy, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 – 8 lub 18 maja 1401), Avalon, Kraków 2012.
  7. Wyrozumski Jerzy, Kazimierz Wielki, Ossolineum, 2004.
Autor
Kamil Janicki
3 komentarze
  • Szkoda, że nasi władcy od czasów Kazimierza III zamiast spoglądać na zachód czyli na Pomorze i Śląsk to zerkali na dziki wschód. Cóż, łatwiej było pogonić ruskiego chłopa i zająć wieś i las niż walczyć z regularnym wojskiem i użerać sie z rozwiniętymi miastami utraconych ziem dzielnic zachodnich. Wystarczy spojrzeć na historię Gdańska. Taką to byliśmy potęgą właśnie.

  • Masz kiepskie informacje. Ostatnie ziemie na zachodzie i północy Korony zostały włączone przez Kazimierza ale IV. W 1466 wróciło do Polski Pomorze Zachodnie z Gdańskiem ,ziemia Chelminska ,Warmia. W latach 1456-1494 przyłączono Małopolska kasztelanie Oswiecimska -w 1179 włączona do Śląska -księstwa Zatorskie i Oświęcimskie. Wcześniej w 1443 biskup Krakowski kupił część Małopolskiej kasztelani Bytomskiej ,również włączonej do Śląska w 1179 -księstwo Siewierskie. Do rozbiorów 1772-1795 były to ostatnie ziemię przyłączono na zachodzie do Korony.

    • Pomorze Zachodnie wróciło do Polski dopiero w 1945 wraz z ogromną resztą Śląska. Poza Pomorzem Gdańskim, Warmią i skromnymi skrawkami Śląska na zachodzie istotnie nic nie zdobyli przez wieki. Spuścizna piastowska niemczyła się zupełnie. Z drugiej strony zachodnia granica Rzeczpospolitej była najbezpieczniejsze przez stulecia. Zdecydowanie lepiej wtedy było mieć za miedzą Niemca niż Rosjanina czy Turka.

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.