Elżbieta Granowska wśród małżonek Władysława Jagiełły

Władysław Jagiełło w tajemnicy poślubił własną siostrę. To był jeden z największych skandali epoki

Strona główna » Średniowiecze » Władysław Jagiełło w tajemnicy poślubił własną siostrę. To był jeden z największych skandali epoki

Władysław Jagiełło rokrocznie odwiedzał Wielkie Księstwo Litewskie. Spędzał tam początek zimy, a w styczniu lub lutym ruszał na Ruś Czerwoną i dalej do Małopolski. Nikt nie był zaskoczony, gdy tak samo postąpił w roku 1417. Nie dziwiono się też, że w trasie doszło do jego spotkania z siostrą oraz starą przyjaciółką. Nikt jednak nie wiedział co naprawdę się szykuje.

Elżbieta z Pilczy należała do najbogatszych i najbardziej wpływowych kobiet w kraju. W młodości porwana dla posagu, wywieziona z kraju i wykorzystana seksualnie, następnie poślubiła swego wybawiciela, a gdy i ten umarł – powróciła nad Wisłę i weszła w związek z rycerzem lojalnym wobec dworu. Jej trzeci małżonek zginął otruty niedługo po bitwie pod Grunwaldem. Może z ręki Krzyżaków, a może: zawistnych polskich rycerzy.


Reklama


Duchowa siostra

Wszystkie te zadziwiające wątki z życiorysu Elżbiety stanowiły tylko wstęp do historii jeszcze bardziej niezwykłej.

Możnowładczyni, posiadająca rozległe majątki na dwóch krańcach Małopolski, była bliską przyjaciółką króla Jagiełły. Więcej nawet: ponieważ jej matka w 1386 roku wystąpiła w roli matki chrzestnej Litwina, Elżbietę uważano za siostrę monarchy. „Duchową”, ale taki związek uchodził za nawet ważniejszy niż relacja biologiczna.

Jagiełło ufał Elżbiecie, wielokrotnie ją wspierał, bywał w jej rezydencji w Łańcucie (co potwierdzają zachowane dokumenty). A w 1417 roku, po dwóch czysto politycznych związkach, zamierzał sam wybrać z kim spędzi kolejne lata.

Nowożytna dzwonnica w Lubomli. Po dawnej rezydencji monarszej nie został żaden ślad
Nowożytna dzwonnica w Lubomli. Po dawnej rezydencji monarszej nie został żaden ślad (fot. GSerhiy, lic. CC-BY-SA 3,0).

Niewiarygodna propozycja

Monarcha wezwał Elżbietę, a także wtajemniczoną w sprawę rodzoną siostrę, księżną mazowiecką Aleksandrę, do Lubomli na Wołyniu – zaraz na wschód od obecnej granicy polsko-ukraińskiej.

Nikt nie zanotował treści rozmów prowadzonych w monarszych komnatach, wśród trzasków płonących polan i uderzeń lodowego wichru o zamkowe mury. Nie da się stwierdzić, czy Elżbieta cokolwiek przeczuwała; czy już wcześniej miała wrażenie, że jej relacja z Jagiełłą jest nacechowana więcej niż zwykłą sympatią. Nawet jeśli tak było, to propozycja i tak musiała wprawić ją w osłupienie.


Reklama


Jeden z najpotężniejszych monarchów chrześcijańskiego świata proponował jej małżeństwo. Nie żadnej księżniczce, królewnie czy choćby hrabiance, ale właśnie jej: wprawdzie zamożnej i dobrze urodzonej, ale poddanej. Na dodatek kobiecie w średnim wieku, niezdolnej do powicia kolejnych dzieci i zapewnienia państwu następcy tronu, wyjątkowo doświadczonej przez życie i otoczonej plotkami.

To była oferta jak ze snu. Elżbieta miała prawo myśleć, że Jagiełło tylko żartuje, igra z nią. Król wcale jednak nie bawił się kosztem przyjaciółki. Propozycja była zupełnie poważna.

Pasjonującą opowieść o czterech żonach jednego z najważniejszych władców w historii Polski w książce Kamila Janickiego pt. Damy Władysława Jagiełły (Wydawnictwo Literackie 2021).
Burzliwe i tragiczne losy Elżbiety z Pilczy przedstawiłem znacznie szerzej w mojej nowej książce pt. Damy Władysława Jagiełły.

Czy Elżbieta przyjęła ją z miejsca? A może, z typową dla siebie zapobiegliwością, rozważała możliwe konsekwencje, ryzyka i przeciwności? Jakkolwiek było, podczas rozmów w Lubomli zgodziła się zostać narzeczoną króla. I przystała na to, by na razie całą sprawę pozostawić w tajemnicy.

Pierwsze podejrzenia

Oczywiście wśród towarzyszy króla zaraz zaczęły krążyć pogłoski. Przeciągające się i powtarzane w kolejnych dniach spotkania z Elżbietą, czy to samotnie, czy w dyskretnym towarzystwie księżnej Aleksandry, budziły oczywiste zaciekawienie. To wzrosło tylko z chwilą pożegnania.

„Kiedy wspomniana Elżbieta odjeżdżała, król obdarował ją futrami i znacznymi darami, tak że ta wielka szczodrość wzbudziła podejrzenia u wielu” – zanotował Jan Długosz. Prawdy na razie nikt jednak nie znał. A przynajmniej – nikt, kto nie był zdolny i gotowy trzymać języka za zębami.

Elżbieta powróciła do domu, Jagiełło natomiast kontynuował zwyczajowy objazd kraju. Kilka dni spędził na swojej ukochanej rozrywce, a więc łowach na grubego zwierza. Potem spod Chełma ruszył do Jedlni w ziemi sandomierskiej, gdzie miał jeden ze swoich ulubionych dworków.


Reklama


Napłynęło tam „wielu jego doradców”. Tylko najwierniejsi z wiernych mieli szansę dowiedzieć się, co szykuje monarcha. Innych utrzymywano w niewiedzy. Potem Jagiełło odwiedził Sandomierz i Koprzywnicę, gdzie wziął udział w kościelnych uroczystościach odprawionych w pierwszą rocznicę śmierci królowej Anny.

Wtedy też zapewne zakończył oficjalną żałobę po małżonce. Wreszcie w marcu ruszył szerokim łukiem w stronę wschodniej Małopolski i Rusi Czerwonej.

Elżbieta z Pilczy (Granowska). XIX-wieczny obraz Marcelego Krajewskiego.
Elżbieta z Pilczy (Granowska). XIX-wieczny obraz Marcelego Krajewskiego.

Potajemna narzeczona

Odwiedził Łańcut i jego właścicielkę. Był u Elżbiety tylko dwa dni – na tyle krótko, by nie prowokować plotek, ale wystarczająco długo, by upewnić narzeczoną, iż jego wola nie uległa zmianie, i ułożyć z nią dokładny plan dalszych działań. „Granowska [tak nazywano ją po trzecim mężu] przyjmowała go wystawnie” – stwierdził zdawkowo, choć z pewnością słusznie, kronikarz.

Z Łańcuta król ruszył na wschód. Jego sunąca niespiesznie kawalkada stawała kolejno w Jarosławiu, Przemyślu, Medyce i Gródku. Następnie na dłużej zatrzymano się we Lwowie i tam władca świętował Wielkanoc. Tymczasem zaufany goniec Jagiełły pędził, nie szczędząc koni, do Wilna.


Reklama


Był to Jan Mężyk. Człowiek, który przed przeszło dekadą zaczął karierę jako łożny, a więc urzędnik dworski odpowiedzialny za słanie łoża, pościel i bieliznę monarchy. Potem, na polu bitwy pod Grunwaldem, to właśnie on tłumaczył słowa krzyżackich posłów, którzy przybyli z dwoma nagimi mieczami.

Zawsze oddany Jagielle, zaczął być przez niego wysyłany w najważniejsze misje, nawet do władców ościennych królestw. Teraz jechał do wielkiego księcia Litwy Witolda, by oznajmić mu wolę monarchy i wyciągnąć od niego słowa aprobaty. Rezultat poselstwa jest znany, ale niestety tylko z kroniki Jana Długosza.

Władysław Jagiełło na ilustracji z zapomnianego XIX-wiecznego pocztu królów i książąt polskich.

Dziejopis stwierdził, że adresat „pozwolił, by król przeprowadził do końca swój plan”. Zarazem miał jednak z oburzeniem utyskiwać, że projektowany związek „przynosi hańbę nie tylko królowi, ale i jemu, jego domowi i księstwom”, ponieważ został ułożony „bez zgody jego i jego doradców”, a Władysław „mógł był przez bardziej odpowiednie małżeństwo zapewnić sobie i swoim księstwom ogromne korzyści”.

Sceptycyzm Witolda łatwo zrozumieć, ale już obcesowość jego reakcji i dokładne argumenty budzą wątpliwości. Może rzeczywiście kuzyn Jagiełły tak właśnie ujął sprawę. Ale równie dobrze Długosz, nieznający szczegółów tajnego poselstwa, włożył mu w usta opinie własne i panów koronnych.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

„Niepewność, oczekiwanie, niespokojność umysłów”

Monarcha do samego końca skrywał swe intencje przed polską elitą. Wiedział, że „prałaci i panowie żadną miarą nie dopuszczą, by w zapędzie zawarł taki związek”. Dlatego też wezwał tylko garstkę dostojników, wyznaczył im termin i miejsce, ale nie podał przyczyn zjazdu.

Zaproszenia dostali arcybiskup lwowski, dwóch biskupów, marszałek królestwa, a do tego trzech czołowych urzędników z Krakowa – wojewoda, kasztelan i podkomorzy. Nie jechali do Lwowa, stanowiącego główny ośrodek na Rusi Czerwonej i stolicę metropolii kościelnej, ale do położonego znacznie bardziej na uboczu Sanoka.


Reklama


Tam też stawiła się księżna mazowiecka Aleksandra (tylko ona opisywana jako „zwolenniczka małżeństwa, które miało zostać zawarte”). A poza nią – oczywiście – i Elżbieta z Pilczy.

Jagiełło dotarł na miejsce w sobotę, 1 maja 1417 roku. „Niepewność, oczekiwanie, niespokojność umysłów były wielkie” – snuł opowieść XIX-wieczny biograf możnowładczyni Klemens Kantecki.

Według historyka „znużony podróżą król do dnia następnego odłożył danie posłuchania. Wieczór spędził wesoło i pełen otuchy na zamku z siostrą i oblubienicą”. Może tak było, ale w źródłach zachowała się tylko wzmianka o dacie przyjazdu. Nastrój i zabawy to już literacka wizja.

Elżbieta Granowska wśród małżonek Władysława Jagiełły
Elżbieta Granowska wśród małżonek Władysława Jagiełły. Schematyczne wyobrażenie z początku XVI stulecia.

„Wyjawił im swój zamiar”

Z całą pewnością wiadomo natomiast, że król Władysław czekał z ogłoszeniem decyzji tak długo, by nikt już nie mógł go powstrzymać. Ślub zaplanował na niedzielę, 2 maja. Wtedy dopiero wezwał do siebie panów świeckich oraz hierarchów Kościoła i „wyjawił im swój zamiar”.

Goście byli nie tylko zdumieni, ale wręcz pełni zgorszenia. Podobno każdy bez wyjątku prywatnie sprzeciwiał się ślubowi monarchy z wdową po jego rycerzu. Powodów do oporu nie brakowało. Wiele wyliczył wyjątkowo stanowczy w tej kwestii Jan Długosz.


Reklama


Kronikarz napastliwie wypominał Elżbiecie, że była „kobietą podstarzałą” czy wręcz „zwiędłą ze starości”, „wyczerpaną urodzeniem nadto wielkiej liczby dzieci”, a do tego „osłabioną ciągłą, uciążliwą chorobą płuc”. Pisał, że sam „stan, w którym się urodziła” nie pozwalał na małżeństwo z królem.

„Szpetny był ten związek, który i u obcych, i u swoich podważył sławę króla” – kwitował. Podobne słowa musiały się cisnąć na usta zwabionym do Sanoka prominentom. Nie mieściło im się w głowach, że królową może być kobieta równa im urodzeniem i pozbawiona dynastycznego rodowodu. Żaden jednak nie odważył się otwarcie wyrazić sprzeciwu.

Obecna bryła zamku w Łańcucie
Obecna bryła zamku w Sanoku. Pierwotnie gotycka rezydencja była wielokrotnie przebudowywana w epoce nowożytnej (fot. Lowdown, lic. CC-BY-SA 4,0).

Bez prawa sprzeciwu

Jagiełło na świadków uroczystości wybrał ludzi najbardziej sobie oddanych, a przede wszystkim – najmocniej od siebie uzależnionych. Oczywiście zgromadzeni próbowali delikatnie go przekonywać, jeśli nie do zerwania zaręczyn, to przynajmniej do opóźnienia sprawy i przedstawienia jej całej radzie koronnej. To było jednak zupełnie tak, jakby mówili do zamkowych murów.

„Widząc, że króla nie wzrusza [ich gadanina] i że nie można zmienić jego zamiaru, część z nich ustąpiła, a część wyraziła zgodę” – zanotował dziejopis. Jagiełło więcej nie oczekiwał. Z rezydencji raźno ruszył do kościoła parafialnego. Za nim zaś sunęli zasępieni i zdezorientowani możnowładcy.

Przeczytaj też o tym, jak wyglądała Elżbieta z Pilczy. Czy obrzydliwe opinie na jej temat miały jakiekolwiek uzasadnienie?

****

Burzliwe i tragiczne losy Elżbiety z Pilczy przedstawiłem znacznie szerzej w mojej nowej książce pt. Damy Władysława Jagiełły (Wydawnictwo Literackie 2021). Dowiedz się więcej na Empik.com.

Fascynujące losy następczyń królowej Jadwigi

Bibliografia

  1. Czwojdrak B., Jan Mężyk z Dąbrowy († 1437) – Ślązak w służbie Korony, [w:] Šlechtic v Horním Slezsku / Szlachcic na Górnym Śląsku, red. Jiří Brňovják, Wacław Gojniczek, Aleš Zářický, Katowice – Ostrava 2011.
  2. Duczmal M., Elżbieta z Pilczy [w:] tejże, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1996.
  3. Gąsiorowski A., Itinerarium króla Władysława Jagiełły 1386–1434, Warszawa 2015.
  4. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 11: 1413–1430, Warszawa 2009.
  5. Kantecki K., Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne, Lwów 1874.
  6. Nitkiewicz M.R., Królowa Elżbieta z Pilczy i Łańcuta, trzecia żona Władysława Jagiełły, Łańcut 2003.
  7. Prochaska A., Długosz o Elżbiecie, trzeciej żonie Jagiełły, Lwów 1876.
  8. Rutkowska G., Itineraria żon króla Władysława Jagiełły, „Roczniki Historyczne”, 54: 1998.

Zobacz wszystkie nasze artykuły o jedynej kobiecie, którą kochał Władysław Jagiełło

Autor
Kamil Janicki
3 komentarze

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.