Woleli zostać w piekle. Dlaczego tak niewielu więźniów Auschwitz decydowało się na ucieczkę?

Strona główna » II wojna światowa » Woleli zostać w piekle. Dlaczego tak niewielu więźniów Auschwitz decydowało się na ucieczkę?

Każdy więzień Auschwitz-Birkenau marzył o wolności, ale tylko jeden na czterystu podejmował próbę ucieczki. Betonowy mur, druty pod napięciem, wieżyczki strażnicze i patrole… Wszystkie elementy „systemu zabezpieczeń” obozu utrudniały wyrwanie się z piekła. Najważniejszy powód, dla którego ucieczki zdarzały się bardzo rzadko był jednak innej natury.

Ucieczka z obozu macierzystego nastręczała ogromnych trudności i wiązała się ze śmiertelnym niebezpieczeństwem. Nawet ona mogła się jednak udać, zwłaszcza jeśli więzień Auschwitz-Birkenau zdobył mundur esesmana i posługiwał się językiem niemieckim.


Reklama


Dużo większe szanse na opuszczenie Auschwitz-Birkenau mieli osadzeni, których kierowano do pracy fizycznej poza obrębem ogrodzeń pod napięciem i wieżyczek wartowniczych. Polski więzień Julian Serednicki opowiadał:

Pracując często w terenie niejednokrotnie miałem okazję do ucieczki. Nie myślałem jednak o podjęciu tego ryzyka.

„Widok ten odwiódł wielu od zamiaru ucieczki”

Po części powstrzymywał go strach przed niepowodzeniem. Jak stwierdził, „wielokrotnie był świadkiem tragicznego finału ucieczek”.

Grafiki wykonane przez byłych więźniów Auschwitz.
Akwarele wykonane przez byłego więźnia Auschwitz Waldemara Nowaka. Z lewej: „Wybiórka – co 10-ty”. Z prawej: „Nieudana ucieczka Czecha”. Grafiki ze zbiorów Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Liczby nie pozostawiają wątpliwości. Według ustaleń specjalistów z Muzeum Auschwitz-Bierkenau tylko o niespełna 24% uciekinierów wiadomo, że odnieśli sukces. Innych chwytano, torturowano, mordowano.

Esesmani chętnie wystawiali zwłoki uciekinierów na widok publiczny. Pisał o tym sam komendant obozu Rudolf Höss, w notatkach sporządzonych bezpośrednio po wojnie, gdy czekał na wyrok śmierci:

Współwięźniowie, musieli przemaszerować obok zwłok więźnia zastrzelonego podczas ucieczki, aby widzieli, czym ucieczka może się skończyć. Widok ten odwiódł wprawdzie wielu od zamiaru ucieczki, jednakże twardzi ważyli się mimo wszystko.


Reklama


„Hip, hip, hura, już jestem tu”

Wielu śmiałków wieszano podczas apelu. Starano się uczynić z kary makabryczny spektakl. „Oglądałem tych ludzi, wracając z pracy. Przedstawiali makabryczny widok”- relacjonował więzień Paweł Kulczak.

Głowa i twarz zmasakrowana. Twarz – jakaś nierozpoznawalna zapuchnięta maska, piersi zalane krwią, coś okropnego. Raz jeden widziałem uciekiniera rozszarpanego psami. Szczątki jego były ułożone na stole i leżały na ziemi między brzozami przy bramie wejściowej do obozu – naprzeciw wartowni przy bramie, a na nich tabliczka z napisem „hip, hip, hura, ich bin schon da” [hip, hip, hura, już jestem tu].

Na kanwach historii pierwszej kobiety, która zdołała uciec z obozu Auschwitz powstała powieść pt. Którędy na wolność?

Inny osadzony wspominał, jak ciała niedoszłych uciekinierów zaaranżowano na stołkach, podparto im plecy, by robili wrażenie, że siedzą rozpostarci „w wygodnych fotelach”. Niemcy umazali twarze martwych nieszczęśników sadzą, na głowy założyli fikuśne kapelusze, „z rozpiętych spodni wyrzucili na wierzch genitalia”.

Zdarzyło się też, że jeszcze żywego więźnia, pojmanego, gdy próbował wyrwać się z piekła, oprowadzano po obozie przy akompaniamencie orkiestry. Za nim szli kapo trzaskający biczami. „Rozumiałem, co to wszystko znaczy” – wspominał świadek, Jerzy Woźnicki. – „Już wiem, co zrobili z uciekinierem. Po wczorajszych torturach dziś paraduje z orkiestrą, żeby odebrać innym chęć do ucieczki”.

Dziesięciu za jednego

Więźniowie bali się o własny los w razie ujęcia. Często nawet bardziej przerażało ich jednak to, co stanie się z kolegami gdyby ucieczka zakończyła się sukcesem. Niemcy z pełną bezwzględnością stosowali zasadę odpowiedzialności zbiorowej.

Wiele przykładów przytacza dr Jacek Lachendro. W 1941 roku powszechną praktyką było „dziesiątkowanie”. Za jednego uciekiniera miało umrzeć przynajmniej dziesięciu innych osadzonych:


Reklama


Podczas apeli [Niemcy] wybierali 10 lub więcej więźniów z tych komand czy bloków, z których pochodził uciekinier. Następnie kierowali wybranych do cel bloku 11, gdzie – pozbawieni jedzenia i picia – umierali z głodu lub byli dobijani zastrzykami fenolu w serce.

Pierwsze takie dziesiątkowanie miało miejsce 23 kwietnia 1941 roku po ucieczce Stanisława Białka, gdy zostało wybranych i następnie zamordowanych 10 więźniów.

Kolejne wybiórki nastąpiły 17 czerwca (ucieczka Antoniego Jelińskiego, zginęło 10 więźniów), 29 lipca (zbiegł Zygmunt Pilawski, śmierć 10 więźniów, wśród nich o. Maksymilian Kolbe), 7 sierpnia (prawdopodobnie ucieczka Romana Sanowskiego, śmierć 17 więźniów), 1 września (ucieczka Jana Nowaczka, 10 więźniów zamordowano przy użycia Cyklonu B.

Rysunek Mieczysława Kościelniaka pt. Zabici w czasie ucieczki - blok 24.
Rysunek byłego więźnia Mieczysława Kościelniaka pt. „Zabici w czasie ucieczki – blok 24”. Grafiki ze zbiorów Muzeum Auschwitz-Birkenau.

„Nie chciałem mieć na sumieniu kolegów”

Trudno się dziwić, że Julian Serednicki, znający ten nieludzki tok postępowania, pisał: „Nie chciałem mieć na sumieniu kolegów, którzy mogli stracić życie za cenę wolności [odzyskanej] przeze mnie”. Podobnie nie mogą zaskakiwać słowa innego więźnia, Zbigniewa Kolessy. Stwierdził on:

W pracy pilnowaliśmy się, aby ktoś nie uciekł – znaliśmy bowiem cenę, którą musieliśmy za ten czyn zapłacić.

Przeczytaj też o pierwszej kobiecie, która uciekła z Auschwitz. Za jej zniknięcie srogo ukarano dwieście innych więźniarek.


Reklama


Inspiracja

Inspiracją do opublikowania tego artykułu stała się powieść Marty Byczkowskiej-Nowak pt. Którędy na wolność?. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka.

Poruszająca powieść na kanwach obozowej historii

Bibliografia

  • Lachendro Jacek, Wybrane przykłady ucieczek z KL Auschwitz [w:] Cena odwagi. Między ocaleniem życia a ocaleniem człowieczeństwa, redakcja naukowa Alicja Bartuś, Piotr Trojański, Oświęcim 2019.
  • Materiały edukacyjne Auschwitz-Birkenau: Ucieczki więźniów KL Auschwitz.
Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.