Jerzy Dynin. Żyd, który przetrwał wojnę udając polskiego arystokratę

Wspominał, że pierwsze lata wojny były dla niego niemalże beztroskie. Potem też mógł się poczuć… niczym najprawdziwszy hrabia. Wszystko dzięki jednej zadziwiająco prostej i nieprawdopodobnie skutecznej metodzie. Jak żydowska rodzina Dyninów zdołała zamienić się… w polskich hrabiów?

Dzieciństwo urodzonego 1925 roku Jurka Dynina było bardzo szczęśliwe. Jego rodzina żyła w Łodzi we względnym dostatku; dzięki coraz lepszym zarobkom ojca pod koniec okresu międzywojennego chłopiec mógł spędzać wakacje w Ciechocinku i innych modnych kurortach.


Uczęszczał też do dobrej szkoły, „bardzo kosztownej i bardzo patriotycznej” – jak wspomina po latach. W jego klasie przeważali uczniowie tacy jak on: polscy obywatele żydowskiego pochodzenia. On sam chyba nigdy nie spotkał się z przejawami antysemityzmu.

Dwa lata spokoju

Tę idyllę przerwał dopiero wybuch wojny, która już w pierwszych dniach września wdarła się w życie rodziny Dyninów. W spisanych po wojnie wspomnieniach, które właśnie ukazały się drukiem pod tytułem Aryjskie papiery, Jurek tak wspomina swój szok po pierwszych bombardowaniach:

Gdy po nalocie wyjrzałem przez okno, zobaczyłem, że przeciwległy dom jest częściowo zburzony. Było to dziwne uczucie. Pierwsze pytanie, które sobie postawiłem, to czy tam są ludzie. Tak wyglądało moje pierwsze spotkanie z bliską śmiercią. Czułem pustkę w sercu i nie zdawałem sobie w pełni sprawy z tego, co się stało.

Początek wojny zmusił rodzinę Dyninów do wyjazdu z Łodzi. Na zdjęciu wkroczenie wojsk niemieckich do miasta (fot. Bundesarchiv / CC-BY-SA 3.0).

Musiałem kilkakrotnie jeszcze spojrzeć w tamtą stronę, żeby się upewnić, czy to nie fantazja. Sam nie rozumiałem, dlaczego musiałem się upewniać. Przecież było jasne, że dom jest zniszczony. Odpychałem od siebie ten pierwszy obraz wojny.

Po dwóch pierwszych, nerwowych miesiącach Dyninom udało się znaleźć bezpieczne schronienie. Łódź opuścili już we wrześniu. Stopniowo przenosili się coraz bardziej na wschód, odwiedzając zniszczoną Warszawę, Łuck i Równe, by wreszcie pod koniec października osiąść w Wilnie, które właśnie zostało przekazane przez Sowietów Republice Litewskiej.


Beztroskie lekcje tańca

W nowym miejscu rodzinie Jerzego udało się niemal odtworzyć dawne życie. On sam wspominał czasy wileńskie wręcz z rozrzewnieniem:

Mogłem się cieszyć światem, tym bardziej że nie miałem większych kłopotów. Ojcu się świetnie powodziło materialnie i byliśmy zdrowi. W dodatku zacząłem sam zarabiać, dając lekcje tańca kolegom z klasy.

Źródło powodzenia głowy rodziny, Dawida Dynina, tkwiło w tym, że… znał się na diamentach. Zaczął nimi handlować, korzystając z faktu, że zbyt na szlachetne kamienie był bardzo duży. Bardzo przysłużył się w ten sposób rodzinie. Nie dość, ze zgromadził środki, które później nieraz uratowały im życie, to jeszcze nawiązał nowe, bezcenne przyjaźnie.

Artykuł powstał w oparciu o książkę Jerzego Dynina Aryjskie papiery (Prószyński i S-ka 2019). Ksiażkę w atrakcyjnej cenie znajdziecie na stronie Empiku.

To właśnie dzięki diamentom Dynin poznał hrabiego Jana Platera-Zyberka. Mężczyźni szybko się polubili. Zawarli ze sobą umowę, że gdyby coś przytrafiło się któremuś z nich, drugi zajmie się jego rodziną.

Początek tułaczki

Moment, w którym siła tej obietnicy została przetestowana, nadszedł wiosną 1941 roku. Chyba dopiero wtedy dla Jerzego tak naprawdę zaczęła się wojna. Jego ukochany ojciec został pewnego dnia aresztowany przez NKWD. W czerwcu handlarz diamentów został wywieziony wraz z innymi aresztantami w nieznane.

Przeczytaj też: Śmierć dla tego, kto zapiera się polskości. Tym kodeksem mieli się kierować wszyscy mieszkańcy okupowanego kraju

Dla Jurka, jego matki i siostry nadszedł czas coraz większej biedy i niepewności. Ich sytuacja pogorszyła się jeszcze, gdy po ataku Niemiec na ZSRR także Wilno i jego okolice wpadły w ręce hitlerowców. Za radą Platerów opuścili miasto i ukryli się w okolicznej wsi, u polskiego rolnika. Jak wspominał później w Aryjskich papierach sam Dynin, grozę położenia uświadamiały im docierające z miasta informacje:

Z Wilna dochodziły okrutne wieści o masowych zsyłkach na tamten świat. Całe rodziny brano na Łukiszki – centralne więzienie wileńskie – a stamtąd do Ponar, podwileńskiej leśnej miejscowości, gdzie wykopywano wielkie doły, do których wrzucano rozstrzeliwanych nieszczęśliwców. Dzieci wrzucali żywcem i przysypywali ziemią – szkoda było kul na dzieci.


Niemcy zaczęli też w tym czasie organizować na nowych terenach getta dla ludności żydowskiej. Wielu Żydów zdecydowało się w nich zamieszkać, obawiając się trudów ukrywania swojej narodowości; inni nie mieli żadnego wyboru. Rodzina Jerzego – głównie dlatego, że on sam się temu uparcie sprzeciwiał – zdecydowała jednak się nie ujawniać.

„Ja do żadnego getta nie pójdę, idźcie sami” – powtarzał matce i wujowi. Po latach przyznał, że nie miał wtedy żadnego planu, jak właściwie powinni postępować. Wiedział tylko, że wszystko w nim buntowało się przeciw zamknięciu.

Jerzy Dynin zdecydowanie sprzeciwiał się temu, by on i jego rodzina przenieśli się do getta. Na zdjęciu budowa muru wokół getta w Warszawie (domena publiczna).

Tylko jedna litera

Na szczęście dla Dyninów, udało im się sprytnie sfałszować dokumenty. „Zamiast litery Y znajomy chemik pana Wajdenfelda wstawił U. Fałszywe metryki dla mamy i siostry też były wystawione na to samo nowe nazwisko – DUNIN, zamiast poprzedniego DYNIN” – opowiadał po latach Jerzy.

Odtąd rodzina występowała wszędzie jako Duninowie – a więc Polacy. Zarówno Jerzy, jak i jego matka nauczyli się nawet kilku katolickich modlitw. Młodsza siostrzyczka została zaś ochrzczona.

Przeczytaj też: Oni nas zatruli. Zakazili. Wspomnienia dziewczynki, która przeżyła eksperymenty medyczne w Auschwitz

Podwileński azyl po jakimś czasie trzeba było porzucić. Rodzina Dyninów/Duninów zaczęła poszukiwania kolejnej bezpiecznej przystani. Najpierw udali się na Białoruś, gdzie – koło Nowogródka – mieścił się majątek Platerów.

„Wyczuł w nas «arystokrację»”

Okazało się, że ich nowa tożsamość sprawdza się wspaniale. Zarządca majątku hrabiostwa, pan Kuraszycki, uznał ich wręcz za „arystokrację”. „Pani hrabina przy okazji szepnęła mu kiedyś jakąś bujdę o dalekim pokrewieństwie między nią a nami” – wspominał Jerzy.

Dyninowie musieli ukrywać się nie tylko przed Nemcami, ale i przed pomocniczymi formacjami białoruskiej policji (fot. Bundesarchiv / Walter / CC-BY-SA 3.0).

Nie był to jedyny raz, kiedy ktoś „wyczuł w nich” szlachtę. Gdy – mając w kieszeni list polecający Platerów – pukali do ich znajomych z prośbą o azyl, bywali traktowani jak najprawdziwsza polska arystokracja. Tak było na przykład w Worończy, gdzie gospodyni domu przeprowadziła niemal wywiad z mamą Jerzego:

Potem następują pytania: „Z których Duninów? Czy z Borkowskich, czy z Wąsowiczów?”. Odpowiadamy, że z Borkowskich. „A to w takim razie znacie panią X lub może jest ona waszą krewną?”. Mama odpowiada, że jest dużo Duninów i owej pani nie zna. „Ten list pani Haliny do mnie, który pani mi wręczyła, był zupełnie zbyteczny”, rzekła pani Czarnecka. „Przecież poznać pana po cholewach”.


Tego wieczora sam Jerzy przez chwilę poczuł się zresztą jak szlachcic. Pani Czarnecka wprawdzie ich odesłała, ale nie piechotą, a w dużych, wygodnych saniach. „Było nam niewymownie dobrze. Zdawało nam się w pewnych momentach, że jesteśmy naprawdę hrabiostwem Dunin” – zapisał w Aryjskich papierach.

Kryjówka w jaskini lwa

Ostatecznie Dyninowie znaleźli nową siedzibę w Horodyszczu. Matka Jerzego podjęła tam pracę jako tłumaczka w niemieckim urzędzie administracji rejonowej. Mogła w ten sposób zarobić na życie, ale jedynie kosztem ciągłego, ogromnego strachu.

Przeczytaj też: Kolaboranci w granatowej policji. Polscy funkcjonariusze rozstrzeliwali rodaków i mordowali Żydów

W pełni kruchość sytuacji Jerzy uświadomił sobie zimą 1942 roku, kiedy matka przyniosła z pracy wiadomość, że ktoś doniósł, iż w Horodyszczu pracuje tłumaczka żydowska pod zmienionym nazwiskiem. Odtąd oczekiwanie na jej powrót do domu stało się dla młodzieńca prawdziwym horrorem. Jak wspomina:

(…) obserwowałem ruch i życie w miasteczku. O, jak zazdrościłem pełnoprawnym mieszkańcom! Byłbym oddał wszystko, aby się zamienić z nimi położeniem. O jacy szczęśliwi! I wcale tego nie rozumieją i nie odczuwają! Dlaczego tak jest? Nie umiałem dać sobie na to odpowiedzi, więc tylko odganiałem od siebie pytania: jak stąd uciec, jak ocaleć?

Artykuł powstał w oparciu o książkę Jerzego Dynina Aryjskie papiery (Prószyński i S-ka 2019). Ksiażkę w atrakcyjnej cenie znajdziecie na stronie Empiku.

Takich momentów, które mogły skończyć się tragicznie, było więcej. Tylko dzięki nieuwadze urzędników Dyninowie pomyślnie przeszli przez paszportyzację. Ogromne zagrożenie stanowiła dla nich też epidemia tyfusu. Wystarczyło, by Jerzy zachorował i dostał się w ręce kolaborującego z Niemcami doktora, by po oględzinach jego tożsamość wyszła na jaw. Był przecież obrzezany – to wystarczało jako podstawa do wydania wyroku śmierci na całą rodzinę.

Na co wy liczycie?

Tragedią dla ukrywającej się trójki był też fakt, że musieli z bliska przyglądać się stopniowej eliminacji Żydów z ich miasteczka. Byli świadkami kolejnych pogromów i prześladowań.


Czuli się bezsilni, widząc, jak getto w Horodyszczu jest likwidowane. Jerzy nie mógł przy tym zrozumieć, dlaczego tamci nie próbują uciec:

Pewnego dnia, widząc pracujących przy rozbiórce Żydów, podszedłem do nich i zagadnąłem jednego po polsku tak, aby nikt tego nie spostrzegł: „Na co wy właściwie liczycie, przecież oni was nie zostawią w spokoju”. Otrzymałem następującą odpowiedź: „Już trzy razy stałem pod ścianą na rozstrzelanie i jakoś ocalałem. Jak będzie mi więc przeznaczone, to będę żył nadal” (…). Byłbym szczęśliwy, gdybym mógł się kiedyś spotkać z kimkolwiek, kto ocalał z getta horodyskiego. Czy choć jeden Żyd w Horodyszczu ocalał?

Sam, niechętny do składania broni, dołączył w międzyczasie do szeregów Armii Krajowej. „Dzięki jego działalności można było uratować przed śmiercią zarówno Polaków, jak i Żydów, mieszkańców Horodyszcza, którym zagrażali nie tylko Niemcy, ale także białoruska policja” – opowiada w posłowiu do Aryjskich papierów Marek Zaradniak.

Kiedy Dyninowie przekroczyli front i spotkali radzieckie jednostki, wiedzieli, że są ocaleni. Zdjęcie poglądowe (domena publiczna).

Ocaleni!

W Horodyszczu Duninowie przetrwali do zimy 1944 roku. Sygnałem do wyjazdu stało się wybudowanie w miasteczku łaźni i zarządzenie kolejnych lekarskich oględzin. Gdy powoli przygotowywali się do ucieczki, terror niemiecki narastał.

Ostatecznie opuścili Horodyszcze już po zarządzonej przez władze ewakuacji. Znowu skierowali się na wschód. Przedzierali się przez ogarnięte wojną ziemie aż do przekroczenia linii niemiecko-radzieckiego frontu. Pierwszych napotkanych żołnierzy radzieckich powitali z prawdziwą radością. Byli bezpieczni.


Ich radość była jeszcze większa, gdy po powrocie do Wilna dowiedzieli się, że również ojciec Jerzego przeżył wojnę. Udało mu się wyjechać do Palestyny, gdzie rodzina w końcu się spotkała. Ale niestety, nie w całości. Jeszcze zanim połączył się z ojcem po latach rozłąki, Jerzy zanotował:

Dziś odwiedziła nas Rachelka Szyk, kuzynka ze strony ojca. Ukazała się nam naga prawda. Rodzina nie żyje. Właściwie to tylko potwierdzenie tego, co wiedzieliśmy, ale [towarzyszyła nam] ciągła złuda, że może się ktoś uratował.

Pełną historię Jerzego Dynina i jego rodziny poznasz sięgając po książkę Aryjskie papiery  – niezwykłą relację z czasów wojny.

Polecamy

Bibliografia:

Ilustracja tytułowa: fragment okładki książki Aryjskie papiery (materiały promocyjne).

Autor
Anna Winkler
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.