Pierwszy pamiętnik żołnierski w dziejach Europy. To jedna z najbardziej niezwykłych książek epoki

Strona główna » Starożytność » Pierwszy pamiętnik żołnierski w dziejach Europy. To jedna z najbardziej niezwykłych książek epoki

Takiej książki nie było dotąd ani w Grecji, ani w całej Europie. Ksenofont przetarł szlaki dla tworzącego całe stulecia później Cezara. W jakich okolicznościach powstał najstarszy pamiętnik żołnierski?

W 401 roku p.n.e. doszło do awantury, jakiej świat antyczny jeszcze nie widział. Trzynaście tysięcy greckich najemników wyruszyło do Babilonii, by wesprzeć bunt perskiego królewicza Cyrusa.


Reklama


Wojowniczy hoplici, w tym doborowy korpus Spartan, przemierzyli pieszo dwa tysiące kilometrów, by zatrzymać się dopiero w okolicach dzisiejszego Bagdadu. W bitwie z przeważającym wrogiem odnieśli wspaniały i natychmiast zaprzepaszczony sukces. Cyrus zginął, a tym samym rebelia dobiegła końca.

Greccy żołnierze utknęli w samym sercu perskiego imperium, zmuszeni przedzierać się przez wrogie terytorium z powrotem do domów. O bitwie pod Kunaksą pisałem już w innym artykule. Od samego starcia nawet ciekawszą sprawą jest to, skąd posiadamy o nim tak dokładne informacje.

Ksenofont dyktujący swoje dzieła. Rysunek z początku XX wieku.
Ksenofont dyktujący swoje dzieła. Rysunek z początku XX wieku.

Spojrzenie z dystansu

Pierwsze sławne konflikty Grecji klasycznej nie były opisywane przez świadków, ale dopiero ich potomków.

Szczegóły bitwy pod Maratonem (490 p.n.e.) przedstawił „ojciec historii” Herodot, urodzony… kilka lat po batalii. Podobnie rzecz się miała z kolejną perska inwazją (480-479 p.n.e.), sławną za sprawą bitwy pod Termopilami.

O wojnie peloponeskiej (431–404 p.n.e.) – uważanej za najbardziej krwawy konflikt w dziejach starożytnej Hellady pisał wprawdzie jej uczestnik, Tukidydes, przyjął on jednak formę historycznego, nieosobistego wywodu.


Reklama


Dopiero z wyprawy do Babilonii u boku Cyrusa Młodszego zachował się żołnierski pamiętnik. Pierwsza taka książka w dziejach Grecji i kultury zachodniej.

Natura żołnierza

Ksenofont nie był wybitnym politykiem ani nawet szczególnie zasłużonym dowódcą. Mimo to ateński arystokrata urodzony około 430 roku p.n.e. należy do najlepiej znanych historykom mieszkańców starożytnej Grecji.

wyprawa cyrusa - okladka
Nowe wydanie Wyprawy Cyrusa autorstwa Ksenofonta właśnie trafiło do sprzedaży. Dowiedz się więcej w księgarni wydawcy.

Parał się filozofią, zajmowała go też technika i ekonomia. Nie różnił się pod tym względem od innych przedstawiciele attyckich elit, którzy – wyręczani przez rzesze niewolników – chętnie oddawali się intelektualnym zajęciom.

Ksenofont nie był pojętniejszy ani bardziej utalentowany literacko od współczesnych mu twórców. Chętnie pisał, pozostawił aż piętnaście dzieł, które szczęśliwie dotrwały do naszych czasów. Najbardziej wyróżniał go jednak charakter.

„Była w tym człowieku natura zawodowego żołnierza i najemnika” – podkreślał profesor Władysław Madyda. Już w latach 400-399 p.n.e. Ksenofont służył w najemnej armii trackiego króla, brał udział w łupieżczych napadach. Potem towarzyszył wojskom spartańskim. W trakcie licznych wędrówek zamyślał nawet o założeniu własnej kolonii.

Awanturnicze przysposobienie ściągnęło Ksenofonta pod rozkazy Cyrusa. Był szeregowym żołnierzem aż do brzemiennej w skutkach bitwy pod Kunaksą. W krytycznym momencie, gdy Persowie wymordowali dowódców greckiej armii, wybrano go na jednego z nowych liderów. Pod jego komendę trafiło około dwóch tysięcy ludzi. Pod koniec wyprawy kierował już jednak nawet sześcioma tysiącami. I jako jedyny członek sławnej (i mylnie określonej) armii „dziesięciu tysięcy”, pozostawił osobistą relację z wydarzeń.


Reklama


Urażona duma

Książka nosząca oryginalnej tytuł Anabazy, a w Polsce znana jako Wyprawa Cyrusa, w większości została napisana w trzeciej osobie. Ksenofont starał się natomiast ukrywać, że był jej autorem.

Wspomnienia sporządził – jak tylu późniejszych pamiętnikarzy – bo czuł, że wymaga tego urażona duma. Chciał przedstawić wydarzenia tak, jak sam je postrzegał. A przy tym, rzecz jasna, uwydatnić odegraną przez siebie (i bagatelizowaną przez innych autorów) rolę.

Bitwa pod Kunaksą na XIX-wiecznym obrazie Adriena Guigneta.

Wyprawa Cyrusa została napisana stylem prostym i przystępnym. Dużo łatwiej ją przyswajać niż dzieła Herodota czy Tukidydesa. Autor nie próbował, jak poprzednicy, prezentować wielkiej wizji historycznej. Chętnie schodził za to do detali, pojedynczych osób i wydarzeń.

„Odsłaniał przed oczami czytelnika tłum prostych ludzi z ich codziennymi troskami i zajęciami, jak gdyby jakąś »wędrującą rzeczpospolitą«, której członkowie walczą, głosują, składają ofiary, wspierają się, kłócą, buntują” – komentował polski tłumacz dzieła, Władysław Madyda.


Reklama


Ksenofont był stronniczy, niekiedy małostkowy. Ale był też ogromnie ciekawski. „Interesowało go dosłownie wszystko: życie, zwyczaje, obyczaje, wierzenia religijne, strategia, uzbrojenie (to oczywiście w szczególnym stopniu), warunki geograficzne i klimatyczne, zabytki archeologiczne i ciekawostki turystyczne” – wyliczał profesor Madyda.

I podsumował, że właśnie dzięki przywiązaniu autora do zwyczajności, prozy codziennego życia w toku wyprawy zbrojnej, Anabaza, to książka wyjątkowa. Jedyna w swoim rodzaju w dziejach literatury greckiej.

***

Nowe wydanie Wyprawy Cyrusa autorstwa Ksenofonta właśnie trafiło do sprzedaży. Dowiedz się więcej w księgarni wydawcy.

Bibliografia

  • Dillery John, Xenophon and the History of His Times, Routledge 1995.
  • Madyda Władysław, Przedmowa [w:] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, Czytelnik 2021.

Pierwsza taka książka w dziejach zachodniej cywilizacji

Autor
Kamil Janicki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.